جذب موادغذایی:

تعریف جذب:

ورود محصولات نهایی گوارش شیمیایی درشت مغذی‌ها و دیگر مولکول‌های ساده (مثل آب و اکسیژن و ...) به محیط داخلی بدن جذب نام دارد. این مواد از محیط داخلی به یاخته‌های بدن برای مصرف می‌رسند.

نکته: اولین مرحله جذب عبور از سلول‌های بافت پوششی لوله گوارش است.

نکته: همه بخش‌های لوله گوارش می‌تواند مواد مغذی جذب کنند اما بیشترین میزان (جذب اصلی) در روده باریک انجام می‌شود. دهان و معده نسبت به روده باریک جذب اندک دارند.

نکته: جذب در لوله گوارش و بازجذب در کلیه‌ها اتفاق می‌افتد.

جذب روده باریک:

مراحل:

۱ـ عبور از غشای یاخته‌های پوششی دیواره روده باریک

۲ـ ورود به سیتوپلاسم سلول‌های لایه مخاطی

۳ـ ورود به محیط داخلی

نکته: روده باریک علاوه بر گوارش مکانیکی (حرکت قطعه قطعه کننده)و گوارش شیمیایی کامل، در جذب غذا هم نقش دارد.

نکته: گوارش شیمیایی در روده باریک از نوع برون یاخته‌ای است چون در فضای روده باریک انجام می‌شود.

برای افزایش میزان جذب غذا لازم است سطح داخلی روده باریک چندین برابر افزایش یابد.

عوامل افزاینده میزان سطح داخلی روده باریک:

۱ـ چین های حلقوی : لایه مخاطی دیواره روده باریک به صورت دایره‌ای شکل برجستگی‌های زیادی پیدا می‌کند که در کنار هم قرار می‌گیرند و باعث می‌شود ظاهر داخل روده باریک به صورت چین‌های حلقوی دیده شود.

نکته: برجستگی‌های چین‌های حلقوی علاوه بر لایه مخاطی، لایه زیر مخاطی هم دیده می‌شود.

۲ـ پرزها: روی چین‌های حلقوی برجستگی‌هایی به اسم پرز قرار دارند.

نکته: در پرزها برخلاف چین‌های حلقوی لایه زیر مخاطی وجود ندارد ولی همانند آن لایه مخاطی دارد .

نکته: تعداد پرز‌ها از تعداد چین‌های حلقوی بیشتر است.

نکته: ظاهر چین‌های حلقوی دایره بسته ولی ظاهر پرزها انگشت مانند است.

۳ـ ریزپرز‌ها : در اثر چین خوردگی غشای سلول‌های پوششی روده باریک به وجود می‌آید . سلول دارای این چین خوردگی غشایی، یاخته پوششی دارای ریزپرز نامیده می‌شود. ریزپرز‌ها روی پرز‌ها قرار دارند.

نکته: از نظر تعداد. ریزپرز‌ها > پرزها > چین‌های حلقوی

نکته: در چین‌های حلقوی و پرزها سلول وجود دارد ولی در ریز پرزها بخشی از سلول (غشای سلول) وجود دارد.

نکته: در هر پرز تعداد زیادی شبکه مویرگی و تنها یک مویرگ لنفی وجود دارد.

نکته: پرزها از فرو رفتن لایه مخاطی روده باریک در لایه زیر مخاطی به وجود می‌آید.

انواع سلول‌های پوشش پرز:

۱ـ یاخته‌ پوششی دارای ریزپرز

۲ـ یاخته ترشح کننده ماده مخاطی

نکته: یاخته ترشح کننده ماده مخاطی در پرز روده باریک و غده معده وجود دارد.

نکته: همه چین‌های حلقوی پرزها و ریز پرزها روده باریک انسان با مایع کیموس در تماس هستند.

اجزای سازنده پرز:

۱ـ بخش قشری: دارای 2 نوع سلول پوششی دارای ریزپرز و سلول ترشح کننده ماده مخاطی می‌باشد.

۲ـ بخش مرکزی: دارای مویرگ لنفی، سرخرگ کوچک، سیاهرگ کوچک و شبکه مویرگی است.

نکته: غده‌های روده باریک در خارج از پرزها قرار دارند .

نکته : یاخته‌های پوششی پرز، ریز پرزدار هستند.

بیماری سلیاک:

نوعی بیماری خود ایمنی که در اثر حضور پروتئین گلوتن در رژیم غذایی به وجود می‌آید‌.

در این بیماری یاخته‌های روده باریک توسط دستگاه ایمنی تخریب می‌شود و ریزپرزها و حتی پرزها نابود می‌شوند.

نکته: در بیماران سلیاک، کاهش شدید سطح جذب مواد غذایی وجود دارد.

نکته: بسیاری(نه همه) از مواد مغذی مورد نیاز بدن جذب نمی‌شود (از عوارض سلیاک می‌توان به کم خونی و کاهش تراکم استخوان اشاره کرد).

نکته: گلوتن در گندم و جو وجود دارد.

نکته: در بیماری سلیاک از تعداد پرز‌ها و ریز پرز‌ها کاسته می‌شود.

مویرگ لنفی:

در داخل هر پرز (نه ریز پرز) مویرگی عمودی که ته بسته وجود دارد که مایعی به اسم لنف در داخل آن وجود دارد.

نکته: هر مویرگ لنفی توسط چندین شبکه مویرگی احاطه شده است.

نکته: در طرفین هر پرز یک سرخرگ کوچک و یک سیاهرگ کوچک موازی با آن قرار گرفته است.

لنف چیست؟

مایعی شفاف به معنی آب (آب=lympha) که با حرکت یکطرفه به طرف قلب در حال حرکت است.

ترکیبات سازنده لنف:

۱ـ آب

۲ـ ترکیبات دیگر (مولکول‌های حاصل از گوارش چربی‌ها)

نکته: هر مویرگ لنفی پس از خروج از هر پرز وارد رگ قطورتر به اسم رگ لنفی می‌شود که مایع لنف را به طرف قلب می‌برد.

نکته : در قلب مایع لنف و خون مخلوط می‌شوند.

سرنوشت مولکول‌های حاصل از گوارش لیپیدها که وارد مویرگ لنفی می‌شود چه می‌شود؟

۱ـ وارد بافت چربی شده و ذخیره می‌شود.

۲ـ وارد کبد شده و در تولید لیپوپروتئین استفاده می‌شود.

لیپو پروتئین‌های خون:

ترکیبی از لیپد و پروتئین هستند. چربی‌ها در آب حل نمی‌شوند پس برای اینکه در خون محلول شوند به پروتئین‌های آب دوست متصل می‌شوند.

نکته: در غشای سلول هم لیپوپروتئین وجود دارد.

نکته: چربی‌هایی که در لیپو پروتئین‌های خون حضور دارند (کلسترول وفسفولیپید و تری گلیسیرید).

نکته : چگالی لیپید ها از پروتئین ها کمتر است.

انواع لیپو پروتئین‌های خون:

۱ـ لیپو پروتئین کم چگال(LDL): کلسترول بیش از پروتئین است ، سبک بوده و در خون از خود کلسترول آزاد می‌کند.

۲ـ لیپو پروتئین پرچگال(HDL) : چون میزان کلسترول از پروتئین کمتر است سنگین بوده و از خون کلسترول جمع آوری می‌کند.

نکته: هرچه میزانHDL خون بیشتر از LDL باشد احتمال حضور کلسترول آزاد در خون کاهش می‌یابد و به دنبال آن احتمال رسوب کلسترول در دیواره سرخرگ‌ها کم می‌شود .

عواملی که میزانLDL خون را افزایش می‌دهند:

۱ـ چاقی ۲ـ کم تحرکی ۳ـ مصرف بیش از حد کلسترول

روده بزرگ:

نام های دیگر : روده فراخ = کولون

طول: یک و نیم متر

ظاهر : قطعه قطعه دارد.

موقعیت : حد فاصل روده باریک و راست روده

بخش‌های سازنده:

۱ـ روده کور: ابتدای روده بزرگ از کنار متصل به انتهای روده باریک و از پایین به زائده آپاندیس ختم می‌شود . در سمت راست حفره شکمی قرار دارد.

۲ـ کولون بالا رو: حد فاصل روده کور و کولون بالا رو در سمت راست حفره شکمی قرار دارد.

۳ـ کولون افقی: حد فاصل کولون بالارو و کولون پایین رو قرار دارد. از کنار کبد و معده عبور می‌کند. بالای حفره شکمی قرار دارد ابتدای آن بالاتر و عقب‌تر از انتهای آن است.

۴ـ کولون پایین رو : حد فاصل کلون افقی و ابتدای راست روده قرار دارد. در سمت چپ حفره شکمی قرار دارد.

نکته: کولون افقی جلوتر از کلون بالا رو و پایین رو قرار گرفته است.

ویژگی‌ها:

۱ـ برخلاف روده باریک پرز ندارد ولی همانند آن از لایه مخاطی، ماده مخاطی ترشح می‌کند.

۲ـ بر خلاف روده باریک آنزیم گوارشی ترشح نمی‌کند پس در گوارش شیمیایی غذا نقش ندارد.

۳ـ برخلاف روده باریک حرکات آهسته دارد (برای هل دادن مدفوع به راست روده).

از نظر طول:

روده کور < کولون بالارو < کولون افقی < کولون پایین رو

وظیفه:

۱ـ مواد غذایی جذب نشده و مازاد بخش‌های قبلی لوله گوارش (مخصوصاً روده باریک) را دریافت می‌کند.

۲ـ مواد غذایی گوارش نیافته (مثلاً سلولز) وارد آن می‌شود.

۳ـ سلول‌های مرده لوله گوارش بخش‌های قبلی (دهان، مری، معده، روده باریک) را دریافت می‌کند.

۴ـ باقیمانده شیره‌های گوارشی )مربوط به لوزالمعده، روده باریک، مایع صفرا، بزاق و غیره) را دریافت می‌کند.

۵ـ جذب آب و یون‌ها (علت جامد بودن مدفوع)

راست روده:

در حد فاصل انتهای کلون پایین رو و مخرج قرار گرفته است مدفوع را از روده بزرگ دریافت می‌کند.

بنداره‌های انتهای راست روده (بنداره‌های مخرج):

۱ـ بنداره داخلی : ماهیچه صاف حلقوی بوده و انقباض غیر ارادی دارد‌.

۲ـ بنداره خارجی: ماهیچه مخطط حلقوی بوده و انقباض ارادی دارد .

نکته : بنداره خارجی مخرج بزرگتر از بنداره داخلی آن است.

نکته: دفع مدفوع از بنداره داخلی به صورت غیر ارادی و از بنداره خارجی ارادی انجام می‌شود.

نکته: صفاق فقط بالایی راست روده را می‌پوشاند.

نکته: راست روده از روده بزرگ قطورتر است .

نکته: راست روده نسبت به روده بزرگ سطح صاف‌تری دارد.

گردش خون دستگاه گوارش:

خون سیاهرگی طحال، لوزالمعده، روده باریک (دوازدهه و ادامه روده باریک) روده بزرگ، راست روده، معده به طور مستقیم به قلب بر نمی‌گردند بلکه ابتدا از راه سیاهرگ باب وارد کبد شده و سپس از طریق سیاهرگ فوق کبدی وارد بزرگ سیاهرگ زیرین شده و نهایتاً وارد دهلیز راست قلب می‌شوند.

نکته: سیاهرگ فوق کبدی به تعداد ۳ - ۲ عدد می‌باشد.

نکات:

۱ـ خون بخش‌هایی از دستگاه گوارش مستقیم به قلب برمی‌گردد (مثلاً دهان و مری و خود کبد مستقیم به قلب برمی‌گردد).

۲ـ همه اندام‌هایی که خون سیاهرگی خود را وارد کبد می‌کنند مربوط به دستگاه گوارش نیستند (مثلاً طحال که مربوط به دستگاه لنفی است).

چرا خون بخش‌هایی از دستگاه گوارش وارد کبد می‌شود؟

۱ـ در کبد، از مواد جذب شده گلیکوژن و پروتئین ساخته می‌شود.

۲ـ در کبد، آهن و برخی ویتامین‌های جذب شده ذخیره می‌شود.

نکته : منشا خون ورودی به کبد:

۱ـ سیاهرگ باب(دوسوم)

۲ـ سرخرگ کبدی (یک سوم)

نکته: کبد دو سیاهرگ خروجی دارد که ابتدا سیاهرگی خودشان را وارد سیاهرگ فوق کبدی کرده و سپس به بزرگ سیاهرگ زیرین وارد می‌شود.

نکته: سیاهرگ و... کبد یک عدد است و سیاهرگ باب نامیده می‌شود.

نکته: فعالیت دستگاه گوارش بیشتر شود میزان جریان خون در آن افزایش می‌یابد (به ویژه پس از خوردن غذا).

نکته: خون سیاهرگی معده از طریق دو رگ از آن خارج می‌شود:

الف ) سیاهرگ کوچک (محتویات خود را به سیاهرگ خارج شده از طحال وارد می‌کند).

ب) سیاهرگ بزرگ (محتویات خود را به سیاهرگ خارج شده از کلون پایین رو وارد می‌کند).

تنظیم فعالیت دستگاه گوارشی:

مراحل فعالیت دستگاه گوارش:

۱ـ خاموشی نسبی: حداقل فعالیت در فاصله بین دو وعده‌های غذایی

۲ـ فعالیت شدید: حداکثر فعالیت بعد از ورود غذا

پاسخ مناسب به ورود غذا در این مرحله عبارت است از:

الف) شیره‌های گوارشی به موقع و به اندازه کافی ترشح می‌شود.

ب) حرکات لوله گوارش به موقع انجام می‌شود.

ج) مخلوط شدن شیره‌های گوارشی با غذا.

د) حرکت در طول لوله گوارش با سرعت مناسب.

نکته: فعالیت بخش‌های دیگر بدن (مخصوصاً دستگاه گردش خون و دستگاه تنفس) با فعالیت دستگاه گوارش هماهنگ می‌شود.

تنظیم فعالیت دستگاه گوارش انسان:

1- توسط دستگاه عصبی:

الف) توسط دستگاه عصبی خودمختار:

دستگاه عصبی:

1- مرکزی:(مغز و نخاع)

2- محیطی(۱۲جفت عصب مغزی و ۳۱ جفت عصب نخاعی) یا (بخش حسی و بخش حرکتی) بخش حرکتی از 2 بخش پیکری و خود مختار( سمپاتیک و پاراسماتیک) تشکیل یافته است.

نکات دستگاه عصبی خودمختار:

الف) بخشی از دستگاه عصبی است .

ب)فعالیت غیر ارادی ناخودآگاه دارد.

ج) برای فعال شدن نیازمند دریافت محرک از محیط و دیگر قسمت‌های بدن دارد.

د) نورون‌های حسی آن از گیرنده های حسی، پیام‌های عصبی را به مغز می‌برند و سپس با نورون‌های حرکتی خود دستورات مغز را به اندام‌های داخلی می‌برد.

مثال تنظیم ترشح بزاق توسط دستگاه عصبی خودمختار:

مثال تنظیم بلع توسط دستگاه عصبی خودمختار :

محرک (کشیده شدن ماهیچه‌های دیواره حلق) ، باعث فعال شدن دستگاه عصبی خودمختار می شود که به 2 نتیجه دارد :

الف ) مرکز بلع بصل النخاع باعث مرحله غیر ارادی بلع می شود.

ب) توسط مرکز بلع واقع در بصل النخاع مرکز تنفس بصل النخاع مهار میشود (توقف لحظه‌ای تنفس و بسته شدن نای).

ب) توسط شبکه‌های عصبی روده‌ای:

شبکه‌های عصبی روده‌ای یا همان شبکه‌های یاخته‌های عصبی واقع در لایه ماهیچه‌ای و زیر مخاطی دیواره لوله گوارش است . کلمه روده‌ای گمراه کننده نباشد که فقط در روده است.

موقعیت: از مری شروع شده و تا مخرج ادامه دارد.

وظیفه:

۱ـ بخشی از شبکه‌های عصبی روده‌ای که در لایه ماهیچه‌ای قرار دارد در حرکات لوله گوارش نقش دارد.

۲ـ بخشی از شبکه‌های عصبی روده‌ای که در زیر مخاط قرار دارد در ترشحات گوارشی نقش دارد.

نکته : شبکه‌های عصبی روده‌ای مستقلاً فعالیت لوله گوارش را تنظیم می‌کند ولی می‌تواند تحت کنترل دستگاه عصبی خودمختار درآید.

۲ـ توسط دستگاه درون ریز:

نکته: اندامی که هورمون تولید و به خون می‌ریزد اندام درون ریز نامیده می‌شود‌

نکات:

۱ـ سکرتین برخلاف گاسترین، فضای درونی اندام هدف خود را قلیایی می‌کند.

۲ـ سکرتین باعث افزایش فعال شدن پروتئاز‌های لوزالمعده در دوازدهه می‌شود.

۳ـ گاسترین برخلاف سکرتین فضای درونی اندام خود را اسیدی می‌کند

۴ـ گاسترین باعث افزایش فعال شدن پروتئازهای غیر فعال معده می‌شود .

۵ـ سلول سازنده گاسترین همانند سکرتین (سلول‌های درون ربز )در اندام درون ریز خود (معده و دوازدهه) به صورت پراکنده (نه مجتمع و غده‌ای) قرار دارند.

نکات گردش خون دستگاه گوارش:

۱ـ سیاهرگ راست روده، کولون نزولی و طحال پس از یکی شدن وارد سیاهرگ باب می‌شوند.

۲ـ سیاهرگ روده باریک و کولون صعودی پس از یکی شدن وارد سیاهرگ باب می‌شوند.

۳ـ بزرگ سیاهرگ زیرین از پشت کبد عبور می‌کند.

۴ـ سیاهرگ معده و لوزالمعده هر کدام مستقل وارد سیاهرگ باب می‌شوند.

وزن مناسب هر انسان:

تعریف: وزنی که سلامتی فرد را به خطر نیندازد وزن مناسب نامیده می‌شود.

انسان‌ها از نظر وزن در چهار گروه قرار می‌گیرند:

۱ـ کمبود وزن

۲ـ وزن مناسب

۳ـ اضافه وزن

۴ـ چاق

عواملی که وزن هر انسان را تغییر می‌دهند:

۱ـ سن

۲ـ جنس

۳ـ قد

۴ـ تراکم استخوان

۵ـ مقدار بافت ماهیچه

۶ـ میزان چربی

از نظر وزنی دو گروه از انسان‌ها در معرض خطر سلامتی هستند:

الف) کمبود وزن (کاهش وزن بیش از حد):

علت: کمتراز نیاز غذا می‌خورند.

ویژگی ظاهری: لاغر هستند.

مشکلات : به علت کاهش دریافت مواد مغذی مشکلاتی مانند کم خونی و کاهش استحکام استخوان پیدا می‌کنند.

نکته : ممکن است فرد خودخواسته غذای کمتری بخورد. از دلایلی که افراد خودشان تمایل به کاهش وزن بیش از حد دارند عبارتند:

۱ـ تبلیغات ۲ـ فشار اجتماعی

ب ) چاقی:

دلایلی که باعث چاق شدن انسان‌ها می‌شود :

۱ـ استفاده از غذای پر انرژی (غذاهای پر چرب و شیرین)

۲ـ عوامل روانی (مثل غذا خوردن برای رهایی از تنش)

۳ـ شیوه زندگی کم تحرک

نکته : چاقی برخی انسان‌ها ژنتیکی است یعنی ژن چاق کننده دارند.

اشکال چاقی : سلامتی فرد به خطر می‌افتد.

در افراد چاق احتمال ابتلا به بیماری‌های زیر افزایش می‌یابد:

۱ـ دیابت نوع 2

۲ـ انواعی از سرطان

۳ـ تنگ شدن سرخرگ‌ها

۴ـ سکته قلبی

۵ـ سکته مغزی

سوال : چگونه متوجه شویم که وزن ما، سلامتی ما را تهدید نمی‌کند؟

جواب : از یک عدد به اسم شاخص توده بدنی متوجه می‌شویم

نکته : استفاده از عدد شاخص توده بدنی برای تعیین اینکه آیا فرد وزن مناسب دارد یا نه برای افراد بالاتر از ۲۰ سال کاربرد دارد.

سوال : چرا استفاده از شاخص توده بدنی به تنهایی برای تعیین وزن مناسب افراد زیر ۲۰ سال کاربرد ندارد ؟

جواب : چون در سن رشد هستند.

سوال : چگونه می‌توان از شاخص توده بدنی در تعیین وزن مناسب افراد کمتر از ۲۰ سال استفاده کرد؟

جواب: شاخص توده بدنی افراد زیر ۲۰ سال با افراد همسن و همجنس خودشان مقایسه ‌شود.