گوارش در جانداران به غیر انسان:

جاندرانی که مواد مغذی را بطور مستقیم از محیط دریافت می کنند در یکی از گروه های زیر قرار می گیرند:

۱ـ تک یاخته‌ای‌ها: از سطح سلول مواد مغذی دریافت می‌شود( مثل همه باکتری‌ها )

۲ـ پریاخته‌ای‌ها: از سطح بدن مواد مغذی دریافت می‌شود( مثل کرم کدو)

نکته: جانداران پریاخته‌ای که زندگی انگلی ندارند از سطح سلول‌هایی که در معرض محیط هستند می‌توانند مواد مغذی دریافت کنند. مثل سلول‌های پوششی لوله گوارش انسان . در این جانداران سلول‌های غیر سطحی به طور غیر مستقیم مواد مغذی دریافت می‌کنند.

انواع محیط‌هایی که جانوران از آن مواد مغذی دریافت می‌کنند:

۱ـ آب دریا : مثلاً پارامسی و هیدر از مواد مغذی آب دریا تغذیه می‌کنند.

۲ـ دستگاه گوارش یا مایعات بدن جانوران میزبان : مثلاً کرم کدو به صورت انگل در روده انسان زندگی می‌کند.

کرم کدو:

۱ـ کرمی پهن بلند از بی مهرگان است که بندهای زیاد متشابه در بدن خود دارد.

۲ـ دستگاه گوارش (از جمله دهان و مخرج) ندارد و با زندگی انگلی از مایعات داخل دستگاه گوارش تغذیه می‌کند.

۳ـ مواد مغذی را بطور مستقیم از طریق سطح بدن (پوست) دریافت می‌کند .

۴ـ سر نسبتاً گرد دارد که ۴ وسیله مکشی در آن قرار دارد.

۵ـ چون دستگاه گوارش ندارد پس گوارش برون یاخته‌ای ندارد.

واکوئل:

معادل فارسی = کریچه

اندامکی در سیتوپلاسم سلول‌های زنده یوکاروتی (در برخی آغازیان مثل پارامسی و اغلب سلول‌های گیاهی) که ظاهر کیسه مانند دارد.

نکته: واکوئل در سلول‌های گیاهی حتی ممکن است تا ۹۰ درصد حجم سیتوپلاسم را پر کند.

نکته : واکوئل ظاهر شفاف داشته و کم و بیش غیر فعال است و انواع ترکیبات زیستی را در خود ذخیره می‌کند.

انواع واکوئل در پارامسی:

۱ـ واکوئل غذایی: بخشی از غشای سلول ذرات غذا را احاطه کرده و به صورت کیسه غذایی آن را از محیط وارد سیتوپلاسم می‌کند. به کیسه غشایی حاصل واکوئل غذایی گویند.

نکته: واکوئل غذایی در انتهای حفره دهانی پارسی تشکیل می‌شود.

نکته: می‌تواند در سیتوپلاسم پارمسی حرکت کند.

نکته: واکوئل قضایی طی آندوسیتوز به وجود می‌آید.

۲ـ واکوئل گوارشی: چند لیزوزوم حاوی آنزیم‌های گوارشی پس از اتصال به واکوئل غذایی محتویات خود وارد آن می‌کنند و در نتیجه واکوئل گوارشی به وجود می‌آید.

نکته: از اتصال چند به یک واکوئل غذایی یک واکوئل گوارشی به وجود می‌آید.

نکته: واکوئل گوارشی بر خلاف واکوئل غذایی دارای آنزیم‌های گوارشی است.

۳ـ واکوئل دفعی: مواد گوارش نیافته در داخل واکوئل گوارشی باقی می‌ماند و باید از سلول دفع شود .به این واکوئل دفعی گویند.

نکته : واکوئل دفعی فاقد مواد گوارش یافته است.

نکته : واکوئل دفعی بر خلاف واکوئل غذایی و واکوئل گوارشی از سلول خارج می‌شود.

نکته : واکوئل دفعی اگزوسیتوز می‌شود.

نکته : محتویات واکوئل دفعی از طریق منفذ دفعی از سلول خارج می‌شود اما غشا آن دفع نمی‌شود.

نکته : طی تشکیل واکوئل قضایی از میزان غشای سلول کاسته می‌شود اما طی دفع واکوئل دفعی بر میزان غشای سلول افزوده می‌شود.

۴ـ واکوئل انقباضی:

آب مازاد سلول همراه با مواد دفعی از سلول اگزوستیوز می‌شود.این واکوئل مختص آغازیانی است که در آب شیرین زندگی می‌کنند.

نکته: طی دفع واکوئل دفعی همانند واکوئل انقباضی از میزان غشای سلول کاسته می‌شود.

پارامسی:

۱ـ از آغازیان تک سلولی ساکن آب شیرین است.

۲ـ با حرکت مژک‌های سطح خود غذا را از محیط به حفره دهانی منتقل می‌کند.

۳ـ مژک ها علاوه بر سطح بدن( برای جابجایی) در حفره دهانی (برای هدایت غذا به داخل سلول) هم وجود دارد.

۴ـ مژک های حفره دهانی در تشکیل واکوئل غذایی نقش دارند.

۵ـ پارامسی دهان ندارد.

حفره گوارشی چیست؟

کیسه‌ای در درون بدن برخی جانوران(مثل هیدر از بی‌مهرگان )که توسط مایعی پر شده است و وظیفه گوارش و جذب مواد مغذی را بر عهده دارد.

نکات حفره گوارشی:

1. سلول‌های دیواره حفره گوارشی یافته تخصص یافته هستند (مثلاً برخی تخصص یافته‌اند که آنزیم‌های گوارشی ترشح کنند و برخی تاژکدار هستند و می‌توانند فاگوستیوز کنند).
2. هر حفره گوارشی یک سوراخ برای ورود و خروج مواد دارد (بر خلاف لوله گوارشی).
3. حرکت مواد در آن دو طرفه است.
4. ابتدا گوارش برون یاخته‌ای (ناقص) و سپس گوارش درون یاخته‌ای (کامل) انجام می‌شود.
5. مواد مغذی و دفعی مخلوط می‌شوند پس کارآیی گوارشی پایینی دارد.
6. داخل حفره گوارشی گردش آب وجود دارد.
7. سلول‌های پوشاننده سطح داخلی آن یک لایه است.

هیدر:

از جانوران بی‌مهره، دارای حفره گوارشی بزرگ و کشیده است و بازوهای زیادی در اطراف دهان برای هدایت غذا به حفره گوارشی دارد.

نکته: بخش‌های سازنده بدن هیدر: بازوها + حفره گوارشی+ ساختار پا مانند

انواع سلول‌های دیواره بدن هیدر:

1. لایه داخلی (گاسترودرم): استوانه‌ای شکل هستند. هم شکل لایه مخاطی لوله گوارشی از کاردیا تا مخرج. در تماس مستقیم با حفره گوارشی است.

حداقل دو نوع سلول در این لایه وجود دارد:

الف) یاخته‌های ترشح کننده آنزیم‌های گوارشی: در گوارش برون یاخته‌ای نقش دارند.

تاژکدار نیستند.

با برون رانی انواع آنزیم گوارشی به حفره گوارشی وارد می‌کنند .

تعداد کمتری دارد.

ب) یاخته‌های تاژکدار :

هر سلول دو تاژک بلند دارد .

فاگوستیوز کننده هستند.

در گوارش درون یاخته‌ای نقش دارند.

واکوئل غذایی و واکوئل گوارشی به وجود می‌آورند.

تعداد بیشتری دارند .

تاژک‌های این سلول‌ها در مخلوط کردن ذرات غذا با آنزیم‌های گوارشی نقش دارند.

2- لایه خارجی (اپیدرم):

مکعبی شکل هستند.

فاقد تاژک و مژک.

هیچ آنزیم گوارشی تولید و ترشح نمی‌کند .

در ارتباط مستقیم با حفره گوارشی نیست.

انواع گوارش شیمیایی در هیدر:

1. گوارش برون یاخته‌ای: قبل از گوارش درون یاخته‌ای انجام می‌شود.

در حفره گوارشی انجام می‌شود.

شیمیایی ناقص است (همانند پروتئازهای معده)

2. گوارش درون یاخته‌ای:

توسط لایه داخلی دیواره بدن هیدر انجام می‌شود.

پس از گوارش برون یاخته‌ای انجام می‌شود.

گوارش شیمیایی کامل انجام می‌شود.

مقایسه حفره گوارشی با لوله گوارشی:

دستگاه گوارش ملخ:

1. جانوری از بی‌مهرگان( از حشرات) است که گیاهخواری می‌کند پس سلولازی دارد که می‌تواند از سلولز غذا انرژی کسب کند و آنها را به گلوکز تبدیل کند (همانند گاو و گوسفند)
2. بخش هایی از بدن که گوارش مکانیکی می‌کنند( آرواره‌ها و پیش معده)
3. اولین مرحله گوارش مکانیکی قبل از دهان انجام می‌شود.
4. مسیر حرکت غذا به ترتیب :

آرواره‌ها

دهان

مری

چینه‌دان

پیش معده

کیسه‌های معده

معده

روده

راست روده

مخرج

5. گوارش شیمیایی از دهان آغاز می‌شود (بدلیل حضور غده‌های بزاقی در آن)
6. مری و روده کوتاه ولی چینه دان و راست روده بزرگی دارد.
7. غذایی که دارد چینه دان می شود گوارش گوارش مکانیکی اولیه و گوارش شیمیایی اولیه یافته است.
8. وظیفه چینه‌دان (ذخیره موقتی غذا + نرم کردن غذای گیاهی)
9. چینه دان در حد فاصل انتهای مری و پیش معده قرار دارد.
10. پیش معده کوچکی دارد و داخل آن ظاهر دندانه دار دارد.

11. وظایف پیش معده:

الف) گوارش مکانیکی ثانویه غذای گیاهی (گوارش مکانیکی اولیه توسط آرواره‌ها)

ب) گوارش شیمیایی ثانویه غذای گیاهی (چون از معده و کیسه‌های معده آنزیم‌های گوارشی دریافت می‌کند).(گوارش شیمیایی اولیه در دهان)

12- وظایف معده:

الف) ترشح آنزیم‌های گوارشی که وارد پیش معده می‌شود (مشارکت در گوارش شیمیایی)

ب) جذب مواد غذایی (همانند روده باریک انسان)

13- وظیفه کیسه‌های معده (تولید و ترشح آنزیم‌های گوارشی و هدایت آنها به پیش معده)

14- وظیفه روده و راست روده (دریافت مواد غذایی گوارش نیافته و ذخیره موقتی همانند روده بزرگ انسان)

15- کیسه های معده قبل از معده و بعد از پیش معده قرار گرفته‌اند.

16- ملخ سه جفت پا دارد.

دستگاه گوارش پرندگان دانه خوار:

1- مسیر حرکت غذ به ترتیب :

دهان

مری

چینه دان

معده

سنگدان

روده باریک

روده بزرگ

مخرج

2- چینه دان و سنگدان بخش‌های حجیم لوله گوارش هستند.

3- معده باریک و کوتاهی دارد.

4- روده باریک طویل و روده بزرگ کوتاهی دارد.

5- ترشحات کبد به ابتدای روده باریک وارد می‌شود.

6- سنگدان ساختار ماهیچه‌ای دارد.

7- سنگدان باعث گوارش مکانیکی می‌شود.

8- سنگریزه‌هایی که پرنده می‌بلعد بالاخره به سنگدان می‌رسد و باعث تسهیل عمل آسیاب کردن غذا می‌شود.

9- روده باریک نسبت به بقیه قسمت‌های سازنده لوله گوارش به پاها نزدیک است.

دستگاه گوارش گاو و گوسفند:

نشخوار= نوشیدن و خوردن

1. نشخوار کردن یعنی غذایی که پس از یکبار جویده شدن ، وارد معده شده ، دوباره به دهان آورده شود و باز جویده شده و به معده هدایت شود.
2. گاو و گوسفند از پستانداران نشخوار کننده هستند که معده چهار قسمتی دارند.

چهار قسمت سازنده معده پستانداران نشخوار کننده:

الف ) سیرابی:

بزرگترین بخش معده که به صورت کیسه‌ای بزرگ دیده می‌شود.

محل زندگی میکروب‌هایی که می‌توانند سلولوز را هیدرولیز کنند به گردن نزدیک‌تر است. مستقیماً به مری راه دارد .

در ارتباط مستقیم با نگاری است.

ب) نگاری :

نقش و نگار سطح داخلی آن شبیه لانه زنبور است.

در حد فاصل سیرابی و هزارلا قرار گرفته است.

از طریق سیرابی به مری راه دارد .

دیواره ماهیچه‌ای قوی دارد بطوریکه می‌تواند مواد غذایی را از سیرابی به مری و دهان برگرداند.

ج) هزارلا:

به صورت یک اتاقک لایه لایه (شبیه اوراق کتاب) است.

مواد غذایی را تا حدودی آبگیری می‌کند .

لایه لایه بودن آن امکان جذب آب بیشتر را فراهم می‌کند.

در حد فاصل شیردان و نگاری قرار گرفته است.

د) شیردان:

گلابی شکل و طویل است.

از نظر وظیفه شبیه معده در پستانداران معده یک قسمتی است و برای همین معده واقعی هم نامیده می‌شود.

در حد فاصل روده باریک و هزارلا قرار دارد.

در این محل آنزیم‌های گوارشی فعال هستند.

به دم جانور نزدیک است.

مسیر حرکت غذا در پستانداران نشخوار کننده (گاو و گوسفند):

1. هنگام تغذیه:

غذا دهان (غذا نیمه جویده) مری (عبور اول) سیرابی

نکته : غذا به سرعت خورده می‌شود.

نکته: غذا در سیرابی به کمک میکروب‌ها تا حدی گوارش می‌یابد.

2. هنگام استراحت در فرصت مناسب یا مکانی امن:

غذا (سیرابی) نگاری مری (عبور دوم) دهان (غذا کاملاً جویده شده) مری (عبور سوم) سیرابی (غذا کاملاً جویده شده) نگاری هزارلا شیردان

نکته: اغلب جانوران فاقد توانایی تولید آنزیم لازم برای گوارش سلولز هستند. بنابراین از میکروب‌هایی کمک می گیرند که سلولاز دارند.

نکته: سلولز انرژی زیادی در خود ذخیره کرده است.

نکته: سیرابی و نگاری معده گاو بر خلاف هزارلا و شیردان آن غذایی نیمه جویده و کاملاً جویده دریافت می‌کنند.

نکته: هزارلا شیردان گاو فقط غذای کاملاً جویده شده دریافت می‌کنند.

نکته: فقط در شیردان معده آنزیم‌های گوارشی جانور ترشح می‌شود.

نکته: آنزیم تجزیه کننده سلولز میکروب ها به سیرابی معده گاو ریخته می‌شود.