شما اگر به شکل 15 (قسمت الف) در صفحه 29 کتاب درسی دقت کنید، می‏بینید که در دیواره روده باریک، بافت پوششی لایه مخاطی به داخل بافت پیوندی سُست خودِ لایه مخاطی و همچنین لایه زیر مخاطی نفوذ کرده است. اینچنین وضعیتی در دیواره معده انسان هم دیده می‏شود، بطوریکه با توجه به شکل 2 (قسمت الف)  این صفحه می‏بینیم که بافت پوششی لایه مخاطی معده بصورت حفره‏ ها گودال های عمیق در بافت پیوندی زیرین حضور دارند و مجاری غده‏های معده به این حفره ‏ها راه پیدا می‏کنند و از طریق این حفره‏ ها، ترشحات خود را به فضای داخلی معده تخلیه می‏کنند. شکل نه چندان واضح 20؛ داره برش عمیقی از دیواه معده را نشان می‏ده. در سمت راست، لایه ‏های سازنده دیواره معده( از عمق به سطح )نشان داده شده اند و عبارتند از:

1-لایه بیرونی: در این شکل؛ این لایه به رنگ زرد نشان داده شده است. از اسم این لایه معلومه دیگه، خارجی‏ترین لایه دیواره معده بوده و بر اساس اطلاعات کتاب درسی، 4 بخش سازنده آن عبارتست از:

a-بافت پوششی: خارجی‏ترین بخش لایه بیرونی بوده و همان ویژگی های بافت پوششی (از جمله فضای کم بین یاخته ها) را دارا است.

b-بافت پیوندی سُست: از مهمترین ویژگی‏های قابل عرض این نوع بافت، اینا هستن:

الف) ماده زمینه‏ ای، دو نوع رشته ‏های پروتئینی دارد (رشته ‏های پروتئینی کشسان و رشته‏ های پروتئینی کلاژن). نوع کشسان، خاصیت کش مانند و انعطاف پذیر دارد، در حالیکه نوع کلاژن بسیار محکم و غیر قابل انعطاف است. در این نوع بافت، پروتئین کشسان بیش از پروتئین کلاژن است. بطوریکه باعث انعطاف ‏پذیری آن شده است.

این بافت، ماده زمینه‏ای بی‏رنگ و شفاف دارد و بخاطر داشتن رشته‏ های پروتئینی کشسان زیاد، خاصیت چسبندگی داشته و علاوه بر این دو رشته‏ پروتئینی، مخلوطی از انواع مولکول‏های درشت (مثل گلیکوپروتئین‏ها)نیز در آن یافت می شود. بطور معمول این بافت، زیر بافت پوششی است و آنرا پشتیبانی می‏کند.

ب)فاصله بین یاخته ‏ها زیاد است.

ج) تعداد یاخته‏ های زیادی دارد.

د) ماده زمینه‏ ای فراوانی دارد.

c-بافت پیوندی چربی: ویژگی‏های معروف این نوع بافت پیوندی عبارتست از:

الف) تعداد زیادی یاخته چربی دارد. این یاخته ‏ها، چربی (تری‏ گلیسیرید) زیادی ذخیره می‏کنند.

ب) بزرگترین بافت ذخیره کننده انرژی در بدن (بصورت چربی) می باشد.

ج) نقش ضربه ‏گیر (مثلاً در کف دست‏ها و پاها) داشته و عایق حرارت است.

در شکل 10(قسمت پ) همین فصل بافت چربی رو نشون داده شده که در آن دانه‏ های سیاه، بیانگر هسته و رنگ زرد، بیانگر چربی است.

d-رگ‏ها: شامل سیاهرگ‏ها ، سرخرگ‏های و مویرگ های خونی و رگها و مویرگ های لنفی می‏باشند.

2-لایه ماهیچه ‏ای:ماهیچه طولی عمقی‏ ترین و ضخیم ‏ترین، ماهیجه حلقوی در وسط و ماهیچه مورب سطحی‏ ترین بخش سازنده این لایه است. این لایه ، بافت ماهیچه ‏ای بوده و از نوع صاف است، بطوریکه غیر ارادی منقبض می‏شود. یاخته‏های این لایه، تک هسته‏ ای و دوکی شکل هستند. انقباض ضعیف و کُند ولی طولانی مدتی دارند.

در انجا سه شکل از بافت ماهیچه ‏ای صاف را می‏توان داشت: شکل حلقوی ، شکل طولی و شکل مورب.

این تصویر نشان می‏دهد که شکل طولی بافت ماهیچه‏ ای صاف، بیرونی‏تر و متصل به لایه بیرونی معده است و شکل حلقوی آن درونی ‏تر است. شکل مورب درونی ‏تر از دو شکل دیگر است.

 در لابلای ماهیچه طولی ، حلقوی و مورب بافت ماهیچه‏ ای صاف معده، موارد زیر نیز حضور دارند :

الف) بافت پیوندی سست.     ب)شبکه‏ای از یاخته ‏های عصبی.                ج)رگ‏های خونی.

و البته در اینجا فقط به شبکه یاخته های عصبی اشاره کرده.

3-لایه زیر مخاطی: نازک‏تر از لایه ماهیچه‏ ای بوده و از اسمش هم معلومه که در زیر لایه مخاطی قرار گرفته است. این لایه، رابط لایه ماهیچه‏ ای و لایه مخاطی بوده و کمک میکنه که لایه مخاطی بتونه براحتی روی لایه ماهیچه ‏ای بلغزه و همچنین کمک میکنه که لایه مخاطی بتونه چین خوردگی پیدا کنه. اجزایی که در این لایه قرار دارند عبارتند از:

الف)بافت پیوندی سُست      ب)رگ‏های فراوان                  ج)شبکه‏ ای از یاخته‏ای عصبی.

و البته در اینجا هم فقط به شبکه یاخته های عصبی اشاره شده.

4-لایه مخاطی: در این لایه، بخش ماهیچه‏ ای نشان داده شده که عمقی‏تر بوده و علاوه بر آن  بخش بافت پیوندی و یاخته‏ های بافت پوششی هم حضور دارند. یاخته‏ های بافت پوششی این لایه از نظر موقعیت به دو دسته تقسیم می شوند:

1-     یاخته‏ های پوشش سطحی که سازنده بافت پوششی سطحی هستند و تنوع یاخته‏ ای زیاد ندارند و از اسمشون هم معلومه که سطحی ‏تر هستند و کتاب درسی این قسمت را حفره نامیده است.

2-     یاخته‏ های پوشش عمقی که سازنده بافت پوشش عمقی بوده و تنوع یاخته ‏ای زیادی دارند و عمقی ‏تر می‏باشند و کتاب درسی این قسمت را غده معده نامیده است.

اسامی حفره و غده در شکل وسطی دیده میشود.

پوشش داخلی معده، مانند پوشش داخلی یک بادکنک، صاف و تخت نیست بلکه منافذ میکروسکوپی دارد که هر کدام مثل دهانه چاهی می‏ماند که مرتب و مداوم، ترشحاتی به فضای داخل معده می ریزد.

براساس اطلاعات کتاب درسی، ترشحات بافت پوششی مربوط به لایه مخاطی دیواره معده، عبارتست از:

الف- ماده مخاطی: از ترکیب گلیکو پروتئین موسین و آب، ماده مخاطی حاصل می‏شود که فوق‏العاده چسبناک و ژله‏ای بوده و لایه مخاطی معده را می‏پوشاند.

ب- بیکربنات (^-HCO3): این ماده،لایه ژله‏ای ماده مخاطی را قلیایی می‏کند و باعث می‏شود که سد محافظتی محکمی در برابر اسید معده و آنزیم‏های ترشحی موجود در آن بوجود آید.

براساس اطلاعات کتاب درسی، از انواع یاخته ‏های بافت پوششی عمقیِ لایه مخاطی دیواره معده، مواد متنوعی به فضای داخلی معده ترشح می‏شود. این مواد ترشحی و یاخته‏ های ترشح کننده آن عبارتند از:

1-     یاخته‏ های اصلی: آنزیم‏های گوارشی معده را ترشح می‏کنند که دو مورد مهم آنها، پروتئازها و لیپازها هستند که اولی برای گوارش پروتئین‏ها و دومی برای گوارش لیپیدها مورد استفاده قرار می‏گیرند.

بطور کلی، به پروتئازهای معده، اصطلاحاً پپسینوژن می‏گویند. پپسینوژن‏ ها، آنزیم‏های گوارشی  غیر فعال هستند که پس از ترشح به داخل حفره معده، توسط کلریدریک اسید داخل معده به شکل آنزیم فعال (به اسم پپسین) در می‏آیند.همچنین پپسین‏ های حاصل، خودشان می‏توانند به پپسینوژن‏ های دیگر اثر کرده و آنها را به پپسین فعال تبدیل کنند. وظیفه آنزیم‏های گوارشی پپسین، تبدیل پروتئین‏های غذا به مولکول‏های کوچکتر (پلی‏پپتیدها) می‏باشد.

2-     یاخته‏ های کناری: دو نوع ماده ترشح می‏کنند:

الف) کلریدریک اسید: این اسید علاوه بر اینکه باعث از بین رفتن میکروب‏های بیماریزای موجود در غذا می‏شود، باعث تولید پپسین‏ فعال از پپسینوژن غیر فعال هم می‏شود.

ب) عامل (فاکتور) داخلی: نوعی گلیکوپروتئین که با اتصال به ویتامین B₁₂ غذا، آنرا از آسیب اسید معده و آنزیم‏های گوارشی محافظت کرده و سپس آنرا سالم به روده باریک می‏رساند.

تخریب یاخته‏ های کناری، 2 عاقبت بد به دنبال دارد:

الف) در اثر کمبود تولید و ترشح کلریدریک اسید، پپسین کمتری بوجود می‏آید، پس گوارش پروتئین‏ها مختل می‏شود.

ب) در اثر کمبود عامل داخلی، ویتامین B₁₂ غذا تخریب می‏شود و بدن دچار کمبود این ویتامین شده و نوعی کم خونی بوجود می‏آید، زیرا ویتامین B₁₂ در تولید گویچه‏ های قرمز خونی از سلول‏های بنیادی مغز استخوان نقش بسیار مهمی دارد. در بعضی افراد که معده اشان کاملاً از بدن خارج ‏شده است(مثلاً در صورت سرطانی شدن آن)، عامل داخلی معده اصلاً وجود ندارد و بنابراین بدن با کمبود شدید ویتامین B₁₂ مواجه می‏شود و زندگی فرد به خطر می‏افتد.

3-     یاخته ترشح کننده ماده مخاطی: همانند یاخته ‏های پوششی سطحی، ماده‏ مخاطی را ترشح می‏کند.

4-     یاخته ترشح کننده هورمون: هورمون گاسترین توسط این نوع یاخته ساخته شده و سپس به خون ریخته می‏شود.

چهار یاخته ذکر شده در این شکل زیاد واضح نیستن و برای همین من یک شکل واضح براتون آوردم.

نکات این یاخته ها رو بخاطر بسپارین چون جای دوری نمیرن:

1-     یاخته کناری درشت‏تر از یاخته اصلی، یاخته ترشح کننده هورمون و یاخته ترشح کننده ماده مخاطی است.

2-     سطحی‏ترین یاخته، یاخته ‏های ترشح کننده ماده مخاطی‏ است.

3-     یاخته کناری، عامل داخلی معده را و یاخته اصلی، پپسینوژن را به روش برون‏رانی (اگزوسیتوز) وارد حفره معده می‏کنند.

4-     در هر دو بخش حفره معده و غده معده، یاخته‏ های ترشح کننده ماده مخاطی وجود دارد.

 حالا اجازه بدین یه چن تا نکات هم از معده در وضعیت برش نخورده بگم:

1. ابتدای معده (دریچه ی کاردیا)در سمت چپ شکم ولی انتهای آن (دریچه ی پیلور)متمایل به سمت راست شکم است.

2. هضم غذا در معده، نسبی است، بطوریکه گوارش مکانیکی (توسط حرکات معده) و گوارش شیمیایی (توسط آنزیم­های شیره معده) در آن بصورت نسبی انجام می­شود.

3. کیموس(خمیر آبکی)، مایع حاصل از فعالیت معده است که تحویل دوازدهه می­شود.

4. انقباضات کرمی در مجاورت پیلور شدیدتر از کاردیا است(ضخامت عضلات این منطقه بیشتر است) که باعث می شود تا پس از مخلوط شدن غذا با شیره معده ،کیموس به دوازدهه  تخلیه شود.

5. مهمترین عامل مؤثر در تخلیه معده، ترکیب شیمیایی و حجم کیموس معده است.

حالا بریم سراغ سوالات کنکور چن سال اخیر از این مقوله......

سوال1- در بخش مشخص­ شده­ی شکل روبه­رو، ماهیچه­های صاف ............. دارند. (کنکور سراسری خارج از کشور 92)

) طولی، بلافاصله پس از بافت پوششی قرار

2) حلقوی، بلافاصله پس از بافت پیوندی خارجی قرار

3) طولی، نسبت به عضلات طولی نواحی بالاتر، قطر کم­تری

4) حلقوی، نسبت به عضلات حلقوی نواحی بالاتر، توانایی انقباض بیش­تری

جواب سوال 1-

 گزینه  4درست است .  در شکل سؤال، علامت (؟)، دریچه ­ی پیلور را نشان می­دهد. در محل پیلور، ماهیچه­های صاف حلقوی (و طولی)، قطورتر از نواحی بالایی معده هستند و انقباض شدیدتری دارند.

تشریح سایر گزینه ها:

1)در دیواره معده از داخل به خارج ، به ترتیب بافت پوششی ،عضلات حلقوی ،عضلات طولی و بافت پیوندی قرار گرفته است.پس بلافاصله پس از بافت پوششی ، ماهیچه صاف حلقوی قرار گرفته است.

2) در دیواره معده از خارج به داخل ، به ترتیب بافت پیوندی ،عضلات طولی  ،عضلات حلقوی و بافت پوششی   قرار گرفته است.پس از خارج به داخل بلافاصله پس از بافت پیوندی خارجی عضلات طولی   قرار گرفته است(نه حلقوی).

3) در محل پیلور، ماهیچه­ های صاف طولی (و حلقوی)، قطورتر از نواحی بالایی معده هستند .

سوال2- در یک فرد بالغ، آنزیم ­هایی که آغازگر روند هضم پروتئین­ها می­باشند، ........ می­شوند. (کنکور سراسری خارج از کشور 93)

1) از ابتدای دوازدهه ترشح

2) فقط توسط غدد مجاور دریچه­ ی انتهایی معده، ساخته

3) مستقیماً باعث تولید تعدادی آمینواسید

4) توسط ترشحات بعضی از سلول­های غدد معدی، فعال

جواب سوال 2-

 گزینه  4درست است .  منظور از آنزیم هایی که در یک فرد بالغ، آغازگر روند هضم پروتئین ها می باشند، پپسینوژن است که از سلول های اصلی (پپتیک) معده ترشح می شوند، پپسینوژن پس از تماس با اسید کلریدریک (که از سلول های حاشیه ای معده ترشح می شود)، به مولکول های کوچک تر تبدیل شده و به صورت پپسین فعال درمی آید.

تشریح سایر گزینه ها:

1) هورمون سکرتین از سلول های دوازدهه که در مجاورت دریچه ی پیلور قرار دارند، به درون خون ترشح می شود و محرک ترشح بیکربناتِ شیره ی پانکراس به فضای دوازدهه است.

2) آنزیم های شیره ی معده یک انسان بالغ، شامل چند پروتئاز است که به نام کلی پپسینوژن خوانده می شوند. غده هایی که به پیلور نزدیک ترند، آنزیم های شیره ی معده را می سازند و غده های بالاتر علاوه بر آنزیم، ترشح اسید کلریدریک و فاکتور داخلی معده را نیز به عهده دارند، پس سلول های اصلی معده (ترشح کننده ی آنزیم)، هم در بالای معده و هم در مجاورت پیلور قرار دارند.

3) پپسین فعال، پروتئین ها را به مولکول های کوچک تر پپتیدی (نه مستقیماً به آمینواسیدها) تجزیه می کند.

توجه داشته باشید که آنزیم رنین نیز در شرایطی که در صورت سؤال از واژه ی «بالغ» استفاده نشده بود، می توانست به عنوان منظور تست در نظر گرفته شود، زیرا می تواند باعث رسوب نوعی پروتئین یعنی کازئین شیر شود (و بدین ترتیب هضم این پروتئین را تسهیل کند) اما با توجه به آن که آنزیم رنین تنها در شیره ی معده ی نوزادان آدمی و بسیاری از پستانداران وجود دارد، در انسان بالغ دیده نمی شود.

سوال 3-در مورد هر جانوری که سطح مبادلة اکسیژن و دی اکسید کربن به درون بدن منتقل شده است. کدام عبارت درست می‏باشد؟(کنکور سراسری 94)

1)     بعضی از درشت مولکول های موجود در بدن، در فضای خارج سلولی هیدرولیز می شوند.

2)     کارآیی دستگاه گردش خون در تبادل گازهای تنفسی افزایش یافته است.

3)     فشار تراوش در ابتدای مویرگ ها بیش از فشار اسمزی است.

4)     مراحل اولیة نمو رویان، یکسان می باشد.

جواب سوال 3-

گزینه 1 درست است. در جانورانی که تنفس نایی دارند (حشرات) و یا شش دارند (مهره داران بغیر ماهی ها)، سطح تنفسی (سطح مبادله اکسیژن و دی اکسید کربن) به درون بدن کشیده شده است. در این دسته از جانوران بعضی از درشت مولکول های موجود در بدن (یعنی درشت مولکول های غذایی) در فضای خارج سلولی (یعنی لوله گوارشی) هیدرولیز می شوند که اصطلاحاً به آن گوارش برون سلولی می گویند.

تشریح سایر گزینه ها:

2) هر چند برای جانورانی که از طریق شش تنفس می کنند، کارآیی دستگاه گردش خون افزایش یافته است ولی در حشرات دستگاه گردش خون نقشی در تبادل گازهای تنفسی ندارد.

3) هر چند در جانورانی که از طریق شش تنفس می کنند فشار تراوش در ابتدای مویرگ بیش از فشار اسمزی است ولی در حشارت چون گردش خون باز است، مویرگ وجود ندارد.

4) حشرات بی مهره اند و مراحل اولیه نمو رویان آن با مهره داران کاملاً متفاوت است، مثلاً در حشرات مراحل شفیرگی و ... وجود دارد که در مهره داران وجود ندارد.

سوال 4- در انسان، غددی که در نزدیکی پیلور قرار دارند، ......... سایر غدد معدی .......... ترشح می­کنند. (کنکور سراسری 89)

الف) برخلاف – آنزیم                                        ب) برخلاف – گاسترین

ج) همانند – اسید                                            د) همانند – فاکتور داخلی معد 

جواب سؤال4:

گزینه ی ب درست است . سلول های غدد مجاور پیلور ، هورمون گاسترین به خون ترشح    می کنند که پس از اثر بر سلول های هدف معدی عمدتاً باعث ترشح اسیدکلریدریک و به مقدار کمتری باعث افزایش ترشح آنزیم های گوارشی می شود.

فاکتور داخلی معده توسط سلول های کناری معده ترشح شده ، با اتصال به ویتامین B₁₂ ، آنرا از اثرات مخرب آنزیم های معدی حفظ می کند.

سوال 5-  کدام گزینه عبارت زیر را به نادرستی  تکمیل می نماید؟(کنکور سراسری 93)

در یک فرد بالغ،آنزیم هایی که آغاز گر روند هضم پروتئین ها می باشند  ..............

الف)می توانند در تولید مولکول های کوچک پپتیدی نقش داشته باشند.

ب)فقط از غدد مجاور دریچه ی انتهایی معده ترشح می شوند.

ج)توسط ترشحات بعضی از سلول های غدد معدی،فعال می شوند.

د)تحت تأثیر نوعی پیک شیمیایی دستگاه درون ریز قرار می گیرند.

جواب سوال5:

گزینه ب مد نظر است . آغازگر روند هضم پروتئین،آنزیم پپسین معده است که علاوه بر  غده های مجاور پیلور ، از غده های بالاتر  از پیلور هم ترشح میشود.

تشریح سایر گزینه ها :

الف)پپسین می تواند پروتئین  ها را به پپتید های کوچک تجزیه نماید.

ج)Hcl ترشح شده  از سلول های حاشیه ای،پپسینوژن  را به پپسین فعال تبدیل میکند .

د)گاسترین علاوه بر ترشح  اسید،در ترشح آنزیم های معده نیز نقش دارد.