دوستان گلم ؛دستگاه گوارش انسان، از نظر ساختار از دو بخش مهم ساخته شده است:

1-لوله گوارش:

که از دهان شروع میشه، از مری و معده و روده باریک گذر میکنه و پس از عبور از روده بزرگ به راست روده و مخرج ختم میشه. لوله گوارش نه فقط در انسان، در بسیاری از جانوران دیگر هم در مسیر خود بصورت حفره درمیآد، مثلاً دهان و معده در انسان و چینه‏دان و سنگدان در پرندگان، حاصل همون گشاد شدگی و حفره‏دار شدن لوله گوارش هستند.

در انسان مری رابط حلق(F) و معده بوده و دیواره ماهیچه ای از نوع صاف غیر ارادی دارد.

2-اندام‏های گوارشی:

این اندام ها ،ترشحات برون ‏ریز خود را به مسیر حرکت غذا در لوله گوارش اضافه می‏کنند. کبد (با ترشح مایع صفرا) و لوزالمعده (با ترشح آنزیم‏های گوارشی) به دوازدهه (ابتدای روده باریک) از مهمترین اندام ‏های گوارشی محسوب می‏شوند. البته یکسری غده‏های برون‏ریز پراکنده هم در دیواره لوله گوارش هم واقعند (مثل دیواره معده و دهان) که ترشحات‏اشان را به مجرای لوله گوارش می‏ریزند.

در این شکل ؛ مری، معده، روده باریک، روده بزرگ، راست روده و مخرج را در مسیر لوله گوارش و کبد (در زیر آن کیسه صفرا) و لوزالمعده بعنوان مهمترین اندام های گوارشی دیده میشن.تصویر پایین شکل برای گویایی بیشتر این شکل براتون آوردم تا فرم باز شده و برش خورده انو هم ببینید.

بچه ها؛ نکات مربوط به گوارش در دهان انسان (A) رو ذیلا براتون آوردم:

1. در دهان ،گوارش مکانیکی (توسط دندان ها)و گوارش شیمیایی (توسط پتیالین)هر دو دیده می­شود.

2. ترکیبات بزاق حاصل ترشح سه جفت غده برون ریز بناگوشی(B) + زیرآرواره­ای(D) + زیرزبانی(C) و غده ­های کوچک ترشح کننده موسین هستن .

3.از نظر موقعیت ...

-      غدد بناگوشی در زیر لاله ی گوش(یعنی اطراف دندان آسیای بزرگ)قرار داشته  و  ترشحات آن ، رقیق­تر و بیشتر از بقیه غدد است.

-     غدد زیرزبانی  زیر ریشه  ی زبان است و از دو غده ی دیگر کوچکتر است.

-      غدد زیرآرواره ­ای در زیر زبان و در کف فک پایین قرار گرفته است.

توجه  : میزان ترشحات غدد بزاقی تحت کنترل اعصاب خود مختار سمپاتیک و پاراسمپاتیک است.

4. پتیالین بزاق، نشاسته را به مالتوز (قند جوانه ی جو) تبدیل می­کند و این آغاز گوارش شیمیایی است.

5. موسین گلیکو پروتئینی است که پس از جذب آب، چسبناک شده و به موکوز تبدیل می­شود. موسین فعالیت آنزیمی ندارد و توسط غده­ های کوچک پراکنده دهان تولید می­شود.

6. لیزوزیم بزاق باعث از بین رفتن دیواره باکتری­ها می­شود.

توجه:

-      پتیالین بزاق،هم نقش آنزیمی و هم نقش گوارشی دارد.

-     موسین بزاق،نقش آنزیمی ندارد ولی نقش گوارشی دارد.

-     لیزوزیم بزاق، نقش گوارشی ندارد ولی نقش میکروب کشی دارد.

7. ترشح بزاق هنگام خواب کاهش می­یابد.

8. از نظر اندازه: غده­ ی بناگوشی <غده­ ی زیرزبانی   < غده­ ی زیرآرواره­ای

توجه:

-      بعد از حفره دهان ،حلق(E) قرار دارد.

-      با دهان بسته ،حفره دهان از حفره بینی کوچکتر است.

-     حنجره در ابتدای حلق قرار دارد.

-      تارهای صوتی در حنجره واقعند.

-     بالای حنجره ،اپی گلوت(از جنس غضروف) واقع است که در همان محل، راه نای را می بندد.

موقعیت بخش های مختلف در دستگاه گوارش:

بچه ها در برای آسانی درک موقعیت هر یک از اجزای سازنده دستگاه گوارش نمودار مقابل رو براتون طرح کرده ام که هم در سوالات مدرسه و هم در کنکور میتونن ازش آزمون طرح کنن.

دریچه­ های(یا بنداره های) لوله گوارش:

در مسیر لوله گوارش انسان ، سدهای ماهیچه ای تقریبا همیشه بسته وجود دارند که در مواقع لازم باز میشوند و دوباره بسته میشوند. در انسان، ابتدای لوله گوارش (ورودی غذا)، دهان و انتهای آن(خروجی مدفوع)،مخرج نامیده می‏شود. حرکت غذا در مسیر لوله گوارش انسان سالم، همواره یکطرفه، است. هرچند در شرایطی مانند ریفلاکس معده (صفحه32)، ممکن است مسیر حرکت غذا برعکس شود.

در انسان، لوله گوارش پیوسته هست، یعنی کاملاً بخش‏ های سازنده آن به هم متصلند، بطوریکه از دهان تا مخرج، قطعات لوله گوارش به نوبت، صف کشیده ‏اند. آنچه که بخش‏های مختلف لوله گوارش را از هم جدا می‏کند و به ما امکان نامگذاری و تعیین حدود آنها را می‏دهد عضلات صاف حلقوی به اسم اسفنکتر (یا بنداره) است که همانند گره‏ هایی در مسیر لوله گوارش واقعند.بنداره در لغت به معنی بند آوردن است .

نکته: از نظر شکل ظاهری، برای بافت ماهیچه‏ ای صاف 2 دسته‏بندی وجود دارد:

1-     حلقوی: ماهیچه ها،به شکل حلقه حلقه در طول یک لوله به دنبال هم قرار گرفته ‏اند ،بطوریکه با انقباض‏اشان باعث تنگ شدن لوله و با استراحت‏اشان باعث گشاد شدن آن می‏شوند. در بنداره مربوط به لوله گوارشی، فقط این نوع بافت ماهیچه‏ ای (صاف یا مخطط)وجود دارد.

2-     طولی:ماهیچه‏ ها، بصورت طولی و موازی با هم در طول یک لوله یا هر اندامی دیگر (مانند معده)قرار می‏ گیرند و با انقباض خود باعث کوتاه شدن آن قسمت و با استراحت خود باعث طویل شدن آن می‏شوند.

 بچه ها؛ بنداره، از اسمش معلومه که باعث بند آمدن حرکت غذا در مسیر لوله گوارش می‏شود. از نظر جنس هم عرض کردم از نوعی ماهیچه ‏های حلقوی(صاف یا مخطط) است. ماهیچه ‏های بنداره، مانند دریچه‏ هایی عمل می‏کنند که ارتباط موقتی دو بخش لوله گوارش را برقرار می‏کنند .ماهیچه‏های بنداره ‏های مسیر لوله گوارش انسان، تقریباً همیشه منقبض ‏اند و باعث بسته شدن منفذ آن می‏شوند تا از برگشت محتویات لوله گوارش به بخش قبلی جلوگیری شود. این بنداره‏ ها فقط با تحریک غذا از طرف یک بخش لوله گوارش، باز شده و پس از عبور غذا به بخش بعدی لوله گوارش، بسته می‏شوند.

بنداره ‏هایی که کتاب درسی ازشون اسم برده عبارتند از:

1-     بنداره ابتدای مری: مانع از هدایت غیر ارادی هوای دم به مری می‏شود. این بنداره هنگام عمل بلع باز شده و بلافاصله پس از عبور لقمه غذا به مری، بسته می‏شود.

2-     بنداره انتهای مری: این بنداره که گذرگاه انتهای مری به ابتدای معده است مانع از برگشت محتویات معده به ابتدای مری می‏شود، مخصوصاً زمانیکه معده با حرکات شدید خود قصد مخلوط کردن غذا با شیره معده را دارد و یا اینکه می‏خواهد مایع غلیظ آبکی و خمیر مانند خود را(به اسم کیموس) تحویل روده باریک دهد. نام علمی این بنداره، اسفنکتر کاردیا است. . کاردیا، عضله حلقوی صاف (از نوع  غیر ارادی) بوده و در سمت چپ بدن واقع است.

3-     بنداره انتهای معده: این بنداره، در حد فاصل خروج محتویات معده و  ابتدای روده باریک (دوازدهه) واقع شده است. نام علمی این بنداره، اسفنکتر پیلور بوده و کارش اینه که مانع از برگشت محتویات دوازدهه به معده می‏شود. . نام علمی این بنداره، اسفنکتر پیلور است  و همانند کاردیا غیر ارادی بوده و در سمت چپ بدن واقع است.

4-     بنداره انتهای روده باریک: این بنداره در حد فاصل انتهای روده باریک و ابتدای روده بزرگ (روده کور) قرار دارد و مانع از برگشت محتویات روده کور به روده باریک می‏شود. شما در این شکل، می‏بینید که زائده‏ای از پهلو به روده کور متصل است که زائده آپاندیس نامیده می‏شود که بماند، بعداً مفصل براتون توضیح میدم.

5-     بنداره انتهای راست روده: خود روده بزرگ (که اصطلاح علمی آن کولون است)، از سه بخش بالا‏رو، افقی رو و پایین ‏رو ساخته شده است. کولون پایین رو بدون داشتن بنداره به راست روده متصل می‏شود ولی انتهای راست روده توسط دو بنداره مسدود شده است. دو بنداره واقع در انتهای راست روده عبارتند از:

الف) داخلی‏ ترین بنداره که در تماس مستقیم با مدفوع بوده و چون از نوع ماهیچه صاف است، بصورت غیر ارادی باز می‏شود (یاخته‏ های ماهیچه ای آن به حالت استراحت درمی‏آیند). محرک باز شدن این بنداره حجم مدفوع موجود در راست روده است که پس از افزایش ،بصورت خودکار باعث بازشدن بنداره متصل بخود می‏شود.

ب) خارجی‏ ترین بنداره که تماس مستقیم با مدفوع ندارد و چون از نوع ماهیچه مخطط است، بصورت ارادی باز می‏شود (یاخته‏ های ماهیچه ای آن به حالت استراحت درمی‏آین.

در این شکل روده بزرگ دیده میشه و از ویژگی های آن میتونم به موارد زیر اشاره میکنم :

1.حدود 120 سانتی متر طول دارد و قطور تر از روده باریک است.

2. ابتدای آن کوتاه بوده و روده کور نامیده می­شود (زیرا انتهای آن بسته بوده و هیچ وظیفه ی مشخصی ندارد).

3. از روده کور، زائده آپاندیس آویزان است.

4. انتهای آن به راست روده متصل است.

5. بین روده کور و راست روده به 3 قسمت تقسیم می­شود که شامل:

الف: کولون بالا رو (در سمت راست)

ب: کولون افقی ­رو(در زیر و جلوی معده و پانکراس)

ج: کولون پایین رو (در سمت چپ)

6. محتوای آن عبارتست از: آب، املاح، مواد غذایی گوارش نیافته (مثل سلولز)، بقایای ترشحات غده­ های گوارشی

7. وظیفه روده بزرگ، جذب آب و املاح محتوای آن است.

8. مقداری پتاسیم و موکوز از دیواره آن ترشح و دفع می­شود.

9. پرز ندارد و آنزیم ترشح نمی­کند و حرکات کرمی هم ندارد.

10. باکتری­های آن، سلولاز دارند بطوریکه سلولز را هیدرولیز کرده و از گلوکز آن ویتامین B و K می­سازد (ویتامین B وارد مویرگ خونی و ویتامین K وارد مویرگ لنفی می­شود). این باکتری­ها گازهای سولفید هیدروژن، هیدروژن و متان تولید می­کنند.

نکته:

آپاندیس هم قسمتی از دستگاه گوارش است و هم قسمتی از دستگاه لنفی زیرا  در ایمنی هم نقش دارد که ایشالله در کتاب زیست شناسی یازدهم کلی حرف براتون دارم در اینباره.

حالا بچه ها بریم ببینیم طی سال های اخیر در این مقوله چه سوالاتی در کنکور مطرح شده.

سوال 1- در دستگاه گوارش انسان ..............، در سمت .......... قرار گرفته است.

(کنکور سراسری 92)

الف) کاردیا همانند روده کور – راست

ب) دریچه پیلور برخلاف کیسه­ ی صفرا – چپ

ج) کولون بالا رو همانند کیسه ­ی صفرا – راست

د) کولون پایین رو برخلاف کاردیا – چپ 

جواب سؤال 1 :

گزینه ی ج درست است . اگر به شکل کتاب توجه شود معلوم می شود که کولون بالا مانند کیسه ی صفرا در سمت راست بدن واقع است . کاردیا ، و کولون پایین رو در سمت چپ و روده ی کور و پیلور در سمت راست بدن واقع است.

سوال 2- بطور معمول، ................. در سمت راست بدن انسان قرار ندارد؟

 (کنکور سراسری 89)

الف) روده کور                                     ب) دریچه کاردیا

ج) کیسه صفرا                                        د) دریچه پیلور

جواب سؤال 2:

گزینه ی ب درست است . دریچه ی کاردیا (که اسفنکتر با عضله ی صاف حلقوی است) رابط مری و معده است و از بازگشت غذا از معده به مری جلوگیری می کند. این دریچه در سمت چپ بدن واقع است به دریچه ی کاردیا ، عرب ها ، باب المعده می گویند.

تشریح سایر گزینه ها :

الف) روده ی کور که منتهی الیه روده باریک و بلافاصله بعد از آن واقع است در سمت راست بدن قرار دارد و زائده ی آپاندیس از آن آویزان است .

ج) کیسه صفرا زیر لوب بزرگ کبد بوده و کبد هم که درسمت راست بدن واقع است.

د) دریچه پیلور رابط معده و روده ی باریک است . عضله حلقوی صاف بصورت اسفنکتر در آن واقع است و مانع از بازگشت غذا از روده ی باریک به معده می شود.

سوال 3- در دستگاه گوارش انسان، ........، در سمت ........... بدن قرار گرفته است.

(کنکور سراسری خارج از کشور 92)

1) روده­ ی کور همانند کولون پایین ­رو - چپ

2) کیسه ­ی صفرا برخلاف کولون بالارو – است

3) دریچه ­ی پیلور همانند کولون بالارو – راست

4) کاردیا برخلاف کولون پایین رو – چپ

جواب سؤال3 :

گزینه ی ب درست است . دریچه ی کاردیا (که اسفنکتر با عضله ی صاف حلقوی است) رابط مری و معده است و از بازگشت غذا از معده به مری جلوگیری می کند. این دریچه در سمت چپ بدن واقع است به دریچه ی کاردیا ، عرب ها ، باب المعده می گویند.

تشریح سایر گزینه ها :

الف) روده ی کور که منتهی الیه روده باریک و بلافاصله بعد از آن واقع است در سمت راست بدن قرار دارد و زائده ی آپاندیس از آن آویزان است .

ج) کیسه صفرا زیر لوب بزرگ کبد بوده و کبد هم که درسمت راست بدن واقع است.

د) دریچه پیلور رابط معده و روده ی باریک است . عضله حلقوی صاف بصورت اسفنکتر در آن واقع است و مانع از بازگشت غذا از روده ی باریک به معده می شود.