صفحه128، پاراگراف آخر وشکل 17:

تنظیم میزان تعرّق در گیاهان:

تعرّق پوستکی و تعرّق عدسکی قابل تنظیم نیستند و بر حسب شرایط اقلیمی و وضعیت خاک و حتی نوع گیاه ،میزان تعّرق آنها کم و زیاد میشود و اصولا گیاه اختیاری در تنظیم میزان تعرّق از طریق آنها ندارد. عمده تنظیم تعرّق در گیاهان، تنظیم تعرّق روزنه ای است . می دانیم که هر روزنه هوایی موجود در اندام های هوایی(مثل برگ) توسط دو یاخته گیاهی به اسم یاخته های نگهبان روزنه احاطه شده است. یاخته های نگهبان روزنه هوایی که تمایز یافته از یاخته های روپوستی هستند می توانند با افزایش و کاهش حجم خود، باعث باز و بسته شدن روزنه های هوایی شوند.با باز و بسته شدن روزنه های هوایی در مواقع نیاز و ضرورت میزان تعرّق روزنه ای تنظیم می شود. باز و بسته شدن روزنه های هوایی گیاهان به دو موضوع مربوط می  شود :

1-ساختار خاص یاخته های نگهبان روزنه: دیواره یاخته های یاخته نگهبان روزنه ساختار منحصر بفردی دارد که امکان بزرگ و کوچک شدن ویژه ای را به آنها می دهند و در توضیح پاراگراف بعدی این مسئله را بررسی خواهم کرد.

2-تغییر فشار تورژسانس : سیتوپلاسم یاخته های نگهبان روزنه با گرفتن و از دست دادن آب می­توانند حجم خود را افزایش یا کاهش دهند و باعث باز و بسته شدن روزنه های هوایی شوند.

عوامل محیطی (همچون نور و رطوبت ) وعوامل درونی گیاه (همچون میزان کربن دی اکسید یاخته های فتوسنتز کننده میانبرگ و هورمون های گیاهی مثل آبسیزیک اسد) برحسب ضرورت، باعث باز و بسته شدن روزنه های هوایی میشوند.بعنوان مثال در شرایط خشکی اتمسفر ، یاخته های نگهبان روزنه ،  آب از دست داده(پلاسمولیز می شوند) و باعث بسته شدن روزنه های هوایی میشوند و این لازمه گیاه است تا آب زیادی از دست ندهد.

درشرایط کمبود کربن دی اکسید یاخته های میانبرگ، روزنه های هوایی باز می شوند تا کربن دی اکسید لازم برای فتوسنتز تامین شود.در نور زیاد چون فتوسنتز به شدت انجام میشود گیاه مرتبا دچار کمبود کربن دی اکسید میشود و این باعث باز ماندن روزنه های هوایی میشود.علت بسته شدن روزنه های هوایی شب هنگام ، تجمع کربن دی اکسید حاصل از تنفس یاخته ای است. در شرایط  تنش خشکی، از یاخته های روپوستی، هورمونی گیاهی به اسم آبسیزیک اسید ،وارد یاخته های نگهبان روزنه شده و سبب بسته شدن روزنه های هوایی میشود.

ساز و کار باز شدن روزنه های هوایی:

1-هر یک از عوامل ذکر شده در بالا (مثل کمبود کربن دی اکسید گیاه و افزایش نور) می­توانند پمپ هایی در غشا ی یاخته ای یاخته های نگهبان روزنه را تحریک کنند که در خلاف جهت شیب غلظت موادی را از یاخته های روپوستی وارد یاخته های نگهبان روزنه کنند.از جمله این پمپ ها ،پمپ پتاسیم و کلر است که با مصرف انرژی (فعالانه)باعث انتقال یون های پتاسیم و کلر از یاخته های روپوستی به یاخته های نگهبان روزنه شده و با انباشته کردن آنها،پتانسیل آب درون یاخته های نگهبان روزنه کاهش می یابد. کتاب درسی به انباشته شدن ساکارز هم (که نوعی دی ساکارید است) در یاخته های نگهبان روزنه اشاره کرده ولی آنرا در شکل 17 این صفحه نشان نداده، شاید این ساکارزها، محصول خود یاخته های نگهبان روزنه هستند، چرا که این یاخته ها میتوانند فتوسنتز انجام دهند.

2-به دنبال کاهش پتانسیل آب یاخته­های نگهبان روزنه نسبت به یاخته­های روپوستی،مولکول های آب از یاخته های روپوستی مجاور، وارد یاخته های نگهبان روزنه می شوند و در نتیجه آن، یاخته ها ی نگهبان روزنه دچار تورژسانس می شوند.

3-بعلت ساختار ویژه دیواره یاخته ای یاخته های نگهبان روزنه(بعدا توضیح میدم)،دویاخته نگهبان روزنه از محل تماس فیزیکی اشان از یکدیگر فاصله گرفته و باعث میشوند که روزنه هوایی باز شود.

نکته: بسته شدن روزنه های هوایی در فرآیندی معکوس انجام می شود.

شکل 17 این صفحه، نحوه باز شدن روزنه های هوایی را در اثر تورژسانس پس از ورود یون ها ی پتاسیم و کلر به یاخته های نگهبان روزنه نشان میدهد(شکل پایین).در فرایندی معکوس ، خروج یون های پتاسیم و کلر از یاخته های نگهبان روزنه به یاخته های روپوستی پیرامون، باعث بسته شدن روزنه های هوایی میشود(شکل 17، بالا). خطوط عرضی موجود درسطح یاخته های نگهبان روزنه به ساختار ویژه دیواره این یاخته ها اشاره دارد.

نکته: این شکل نشان می دهد که یاخته های نگهبان روزنه برخلاف یاخته های روپوستی مجاور(که پهن برزگ هستند)، لوبیایی شکل و کوچک هستند.