صفحه 97، دو پاراگراف آخر ـ صفحه 98، سطر اول و شکل 18:

دستگاه دفع مواد زائد در ماهی ها:

1-     دستگاه دفع مواد زائد در ماهیان غضروفی:

کوسه ها و سفره ماهی ها از مثال های معروف ماهیان غضروفی هستند. اسکلت ایندسته از ماهی ها بجای استخوان، از غضروف ساخته شده است. می دانیم که هم استخوان و هم غضروف از انواع بافت پیوندی هستند. ماهیان غضروفی در اقیانوس ها زندگی می کنند که آب شور دارد. دستگاه دفع مواد زائد در ایندسته از ماهیان از موارد زیر ساخته شده است:

الف) کلیه ها: بصورت دو جسم طویل قرمز تیره در طرفین ستون مهره ها قرار دارند و در دفع بخشی از مواد دفعی نیتروژن دار و حفظ تعادل آب نقش دارند. کلیه ها در ایندسته از ماهیان، ادرار غلیظ تولید می کنند تا مازاد نمک بدنشان را دفع کنند (هرچند این عملکرد کمکی است).

ب) غدد راست روده ای: بخش انتهایی روده به غددهایی متصل است که محلول نمک (سدیم کلراید) بسیار غلیظ را به داخل روده ترشح می کنند. همانگونه که قبلاً هم گفتم ایندسته از ماهی ها در اقیانوس ها زندگی می کنند و با اینکار مازاد نمک بدن را برای حفظ فشار اسمزی بدن دفع می کنند. براساس اطلاعات کتاب درسی، این نوع غده ها فقط در ماهیان غضروفی وجود دارد.

ج) آبشش ها: هم در دفع ترکیبات دفعی نیتروژن دار (مخصوصاً آمونیاک) نقش داشته و با دفع برخی یون ها (مانند سدیم و کلر) در تنظیم اسمزی نقش دارد.

2-  دستگاه دفع مواد زائد در ماهیان استخوانی:

شما از ماهیان استخوانی مثال های زیادی بلد هستین. ایندسته از ماهی ها اسکلت استخوانی دارند. ماهی قرمز، قزل آلا و کپور از معروف ترین ماهی های استخوانی معرّف حضور هستند. ماهیان استخوانی، در دو نوع محیط زندگی مختلف ،حضور دارند. آنهایی که در آب رودخانه زندگی می کنند، محیط کم نمکی دارند(محیط رقیق)  و اصطلاحاً ماهیان آب شیرین نامیده میشوند و آنهایی که در دریاها و اقیانوس ها زندگی می کنند در محیط شور (غلیظ) زندگی می کنند و اصطلاحاً ماهیان آب شور نامیده می شوند. هرکدام از انواع ماهی ها،‌دستگاه دفع مواد، ویژه خود را دارند:

الف) دستگاه دفع مواد زائد در ماهیان استخوانی آب شیرین:

ایندسته از ماهیان در محیط رقیق (مانند رودخانه)، زندگی می کنند بطوریکه فشار اسمزی مایعات درون بدنشان از محیط زندگی اشان بیشتر است، بنابراین مولکول های آب می توانند طی اسمز وارد بدنشان شود. ایندسته از ماهیان برای مقابله با نفوذ بیش از حد آب به بدنشان 4 راهکار دارند:

راه کار اول: بطور معمول آب زیادی نمی شوند. چون نوشیدن آب زیاد باعث افزایش جذب روده ای مولکول های آب میشود که نتیجه آن بهم خوردن تعادل آب بدن است. کتاب درسی، در این باره اشاره کرده است که ماهی قرمز با باز و بسته کردن دهان خود آب نمی نوشد بلکه آب همراه با اکسیژن بطرف آبشش ها هدایت می شود تا تبادل گازهای تنفسی اکسیژن و کربن دی اکسید انجام شود.

راه کار دوم: بدنشان با ماده مخاطی پوشیده شده است. این ماده مخاطی بیشتر از جنس لیپیدها بوده و خاصیت آب گریزی دارد،‌بنابراین مانع از ورود آب به بدن میشود.

راه کار سوم: نمک (کلروسدیم) و یون ها را از طریق آبشش ها، فعالانه (بامصرف انرژی) جذب می کنند تا بتوانند فشار اسمزی بدنشان را تا حدودی حفظ کنند، بطوریکه طی این عمل مقادیر زیادی آب هم به بدنشان وارد می شود.

راه کار چهارم: حجم زیادی از آب را بصورت ادرار رقیق دفع می کنند. اینکار برای حفظ تعادل آب در بدن این ماهی ها انجام میشود و نوعی مقابله با افزایش آب بدن اشان است. در تولید ادرار رقیق، کلیه ها نقش دارند.بیشترین آب های دفعی از طریق آبشش ها جذب شده اند.

شکل 18 (صفحه 98 )، تنظیم آب بدن در ماهیان آب شیرین (الف) را نشان می دهد. دراین شکل، ادرار رقیق حاصل فعالیت کلیه ها بوده و آبشش ها طی جذب فعال یون ها، آب را بطریق اسمز (غیرفعال) دریافت می کنند و همین ،منشأ آب ادرار رقیق اشان است.

ب) دستگاه دفع مواد زائد در ماهیان استخوانی آب شور:

ایندسته از ماهیان در محیط غلیظ (دریاها و اقیانوس ها) زندگی می کنند، بطوریکه فشار اسمزی مایعات درون بدنشان از محیط زندگی شان کمتر است، بنابراین مولکول های آب، طبق قانون اسمز تمایل به خروج از بدن دارند. در ایندسته از ماهیان 3 راهکار برای جلوگیری از خروج آب از بدن وجود دارد:

راه کار اول: مقدار زیادی آب می نوشند تا فشار اسمزی بدنشان به فشار اسمزی محیط زندگی شان نزدیک تر شود و مولکول های آب زیادی از دست ندهند.

راه کار دوم: ادرار غلیظ دفع می کنند. با دفع ادرار غلیظ (که یون های زیاد و آب کمی دارد) به کاهش دفع آب بدن کمک می شود. اینکار فعالانه (با مصرف انرژی) انجام میشود، چون در خلاف جهت شیب غلظت یون ها ،انجام می شود.

راه کار سوم: برخی از یون ها از طریق یاخته های آبششی از بدن دفع می شود. در اینکار هم به مانند دفع ادرار غلیظ، یون ها که کمترین مولکول های آب را دارند دفع میشوند.اینکار هم فعالانه (با مصرف انرژی) انجام میشود.

در شکل 18 (صفحه 98)، تنظیم آب بدن در ماهیان آب شور (ب) نشان داده شده است که در آن ادرار غلیظ توسط کلیه ها تولید میشود و همچنین آبشش ها مقداری یون از خود دفع می کنند.