صفحه 85، پاراگراف آخر – صفحه 86 ،پاراگراف1و شکل 30:

سامانه گردش خون بسته به دو صورت دیده می‏شود: ساده و مضاعف. در گردش خون ساده خون پس از خروج از قلب و ورود به دستگاه تنفس که محل تبادل گازهای تنفسی است (مثل پوست و آبشش) به قلب مراجعت نمی‏کند ،بلکه خون روشن را به اندام‏ها رسانده و خون تیره موجود در آن اندام‏ها را به قلب می‏آورد. این نوع گردش خون در ماهی‏ها،نوزاد دوزیستان و کرم خاکی دیده می شود،بطوریکه خون ضمن یکبار گردش در بدن فقط یکبار از قلب دو حفره ‏ای یا لوله ای آنها عبور می‏کند. مزیت این نوع گردش خون، انتقال یکباره خون اکسیژن‏دار (خون روشن) به تمام مویرگ‏های اندام‏ها است.در ملخ دسته ‏بندی ساده و مضاعف مطرح نیست چون در آن اصولاً خون روشن و تیره معنی ندارد (چون حشرات تنفس نایدیسی دارند).دوزیستان نابالغ همانند ماهی، آبشش و قلب دو حفره ای دارند.

شکل 30( صفحه 86)، دستگاه گردش خون بسته ساده را در نوعی ماهی نشان می‏دهد. قلب دو حفره ‏ای، سرخرگ شکمی، سیاهرگ شکمی و سرخرگ پشتی و مویرگ‏ها ،مهمترین بخش‏های سازنده دستگاه گردش خون ماهی هستند. این دستگاه در ارتباط نزدیک با دستگاه تنفس است. در قلب دو حفره ‏ای، حفره‏ای از قلب که خون دریافت می‏کند دهلیز بوده، بطوریکه خون تیره را از سیاهرگ شکمی دریافت می‏کند. همچنین حفره‏ ای از قلب که خون از آن خارج می‏شود، بطن نامیده می‏شود و با انقباض ماهیچه ‏های خود، خون تیره دریافتی از دهلیز را از خود خارج می‏کند. در جانورانی که قلب دو حفره ‏ای دارند، دهلیز و بطن توسط یک منفذ (نه دو منفذ) در ارتباط با یکدیگر هستند. اندازه و گنجایش خون بطن و همچنین میزان ماهیچه دیواره آن از دهلیز بیشتر است، چون باید خون را با نیروی زیادی به طرف سرخرگ شکمی هدایت کند. سرخرگ شکمی پس از خروج از بطن دو شاخه شده و هر شاخه مستقلاً وارد یکی از آبشش ‏های طرفین سر ماهی می‏شود.

سرخرگ شکمی، خون تیره را وارد آبشش‏ها کرده و پس از تبادلات گازهای تنفسی، خون روشن توسط سرخرگ پشتی از آبشش‏ ها خارج می‏شود و به همه اندام‏های بدن می‏رسد. در محل بافت‏ها، مویرگ‏های خونی ،تبادل گازهای تنفسی را انجام می‏دهند و سپس خون تیره، وارد سیاهرگ شکمی شده و بالاخره به دهلیز قلب می‏رسد.

چند نکته راجع به دستگاه گردش خون ماهی:

1-     قبل از دهلیز، حفره‏ای وجود دارد که از خون تیره پر شده و چون در مسیر سیاهرگ شکمی است اصطلاحاً سینوس سیاهرگی نامیده می‏شود.

2-     بعد از بطن، کیسه مخروطی شکل وجود دارد که از خون تیره پر شده و چون در مسیر سرخرگ شکمی است اصطلاحاً مخروط سرخرگی نامیده می‏شود.

3-     سینوس سیاهرگی و مخروط سرخرگی از حفرات سازنده قلب نیستند.

4-     از نظر گنجایش خون، رابطه زیر برقرار است:

دهلیز< سینوس سیاهرگی< بطن< مخروط سرخرگی

5-     ماهیچه دیواره بطن از دیواره دهلیز، مخروط سرخرگی و سینوس سیاهرگی بیشتر است.

6-     سرخرگ پشتی بر خلاف سرخرگ شکمی، خون روشن دارد.

7-     سرخرگ شکمی برخلاف سرخرگ پشتی، خون تیره دارد.

8-     دو طرف مویرگ‏های آبششی، سرخرگ قرار گرفته است در حالیکه دو طرف مویرگ‏های عمومی بدن، سرخرگ (پشتی) و سیاهرگ (شکمی) واقع است.

9-     سرخرگ شکمی برخلاف سرخرگ پشتی، فشار خون بالاتری دارد، چون سرخرگ پشتی طی عبور از مویرگ‏های آبششی ،مقداری از فشار خون خود را از دست داده است.

10-گردش خون کامل است، چون خون تیره و روشن مخلوط نمی‏شوند.