صفحه 81، پاراگراف 1و 2:

قبلاً توضیح دادم که یاخته ‏های خونی قرمز از یاخته‏ های بنیادی (از نوع میلوئیدی)بوجود می‏آیند که در مغز قرمز استخوان قرار دارند. حال؛ سؤال اینه که مغز قرمز استخوان در کدام استخوان‏ ها و در کدام نوع بافت مربوط به آنها حضور دارد.در بدن انسان ،استخوان‏ها، از لحاظ شکل ظاهری در 3 دسته قرار می‏گیرند:

1-     استخوان ‏های دراز: از یک تنه تقریباً استوانه‏ ای با یک قسمت گرد در دو انتها تشکیل یافته‏ اند. این نوع استخوان‏ها، بیشتر استخوان‏های اندام‏های فوقانی و تحتانی بدن را دربرمی‏ گیرند (مانند استخوان‏ های ران، درشت ‏نی، نازک‏ نی، بازو، زند زیرین و زند زبرین).

2-     استخوان‏ های کوتاه: از نظر شکل ،تفاوت‏ های زیادی با هم دارند ولی کلاً اندازه کوتاهی دارند (مانند استخوان‏ های بند انگشتان دست و پا، استخوانچه‏ های گوش میانی شامل چکشی، رکابی و سندانی).

3-     استخوان ‏های پهن: در مقایسه با قطرشان، سطح پهنی دارند (مانند استخوان‏ های سقف جمجمه، جناغ سینه، دنده ‏ها، کتف و لگن).

همچنین از نظر بافت شناسی، 2 نوع بافت در استخوان‏ها وجود دارد:

1-     بافت استخوانی متراکم: یاخته‏ های استخوانی، با نظم خاص روی دایره ‏های هم مرکزی قرار گرفته‏ اند و اصطلاحاً سیستم هاورس نامیده می‏شود. پس فاصله بین یاخته ‏ای زیاد نیست. وسط سیستم هاورس، مجرایی هست که محل عبور رگ‏های خونی و اعصاب است.

2-     بافت استخوانی اسفنجی: یاخته ‏های استخوانی بصورت نامنظم کنار هم واقعند بطوریکه منافذ و تخلخل بین آنها بسیار زیاد است و بافت استخوانی بصورت تیغه‏ هایی است که در فضای بین تیغه ‏ها، بافت چربی، مغز قرمز استخوان و رگ‏های خونی وجود دارد. همانطوریکه قبلاً هم گفتم مغز قرمز استخوان عمدتاً از یاخته ‏هایی بنیادی سازنده انواع یاخته‏ های خونی تشکیل یافته است.

نکته: در بافت استخوانی متراکم، مغز استخوان وجود ندارد.

تنه استخوان دراز و سطح خارجی استخوان‏های پهن وکوتاه از نوع بافت استخوانی متراکم هستند، در حالیکه مرکز استخوان‏ های پهن و کوتاه و وسط دو سر استخوان‏های دراز از نوع بافت استخوانی اسفنجی می باشد. پس محل‏هایی از استخوان‏ها که مغز قرمز استخوان حضور دارند:

الف) بخش مرکزی استخوان‏های پهن و کوتاه.

ب) بخش مرکزی دو سر استخوان‏های دراز.

نکته: در دوران جنینی و کودکی، مغز همه استخوان‏ها از نوع قرمز می‏باشد. با افزایش سن و سال در بعضی استخوان‏ها، مغز قرمز تحلیل رفته و جای آنرا مغز زرد می‏ گیرد که زرد رنگ است. در مجرای میانی استخوان‏ها دراز (مجرای مرکزی تنه استخوان‏های دراز) مغز زرد زیادی وجود دارد.

امیدوارم که ابهام مربوط به مغز قرمز استخوان براتون برطرف شده باشد. حالا داستان اینه که برای ساخته شدن گویچه ‏های قرمز از یاخته‏ های بنیادی موجود در مغز قرمز استخوان، کدام موارد زیستی و غیر زیستی لازم است. سه دسته از موارد اشاره شده در کتاب درسی عبارتست از:

الف) آهن: همانطوری که در شکل 12 (صفحه 53 )ملاحظه می‏کنید هموگلوبین در وسط بخش هِم‏ های خود، اتم‏های آهن دارد، بطوریکه آهن غیر مستقیم با پروتئین گلوبین در ارتباط است. آهن موجود در بدن انسان 5 گرم بیشتر نیست، بطوریکه 75 گرم  آن در هموگلوبین و میوگلوبین  و بقیه در دیگر بافت های بدن ذخیره شده است . در صورت کمبود آهن بدن، کم خونی فقر آهن بوجود می‏آید که در آن میزان هموگلوبین خون کاهش می ‏یابد و بدنبال آن تعداد یاخته‏ های خونی قرمز کم خواهد شد.

ب) فولیک اسید: نوعی ویتامین از خانواده ویتامین‏ های B بوده (ویتامین B₉) و مانند دیگر ویتامین‏ های B، محلول در آب است. این ویتامین برای همانند سازی DNA (تقسیم یاخته‏ ای) لازم است و چون بدن انسان نمی ‏تواند فولیک اسید خود را تولید کند بنابراین کمبود آن در بدن باعث می‏شود یاخته ‏های بدن مخصوصاً در مغز استخوان نتوانند تقسیم یاخته‏ ای دهند و تعداد گویچه‏ های قرمز بدن کاهش می‏یابد. از منابع غنی از آهن و فولیک اسید می‏توان به سبزیجات با برگ سبز تیره، حبوبات، گوشت قرمز و جگر اشاره کرد.

ج) ویتامین B₁₂ : ویتامین B₁₂  همانند فولیک اسید، برای تکثیر یاخته ‏های بنیادی لازم است. در غذاهای جانوری مانند جگر، شیر، پنیر و تخم مرغ مقادیر فراوانی ویتامین B₁₂  وجود دارد. کتاب درسی اشاره کرده که فقط در غذاهای جانوری ویتامین B₁₂  وجود دارد ولی بلافاصله زیر حرفش زده و گفته که در روده بزرگ هم مقداری ویتامین B₁₂  ساخته می‏شود. باکتری ‏هایی در روده بزرگ انسان زندگی می‏کنند که این ویتامین را تولید و ترشح می‏کنند.

نکته: کارکرد صحیح فولیک اسید به وجود ویتامین B₁₂ وابسته است.