صفحه 70، پاراگراف آخر(الکتروقلب نگاری یا الکتروکاردیوگرافی یا نوار قلب) – صفحه 71، کل متن و شکل 10:

قلب، یک اندام بسیار حیاتی برای بدن است و فعالیت شبانه روزی آن برای زنده ماندن انسان لازم است. حالا سؤال اینه که چگونه می‏توان غیر مستقیم از سلامتی و یا نارسایی قلب اطلاع یافت؟ دستگاهی به اسم الکتروکاردیوگراف (الکتروقلب نگار) بر روی کاغذ، منحنی‏ هایی به اسم الکتروکاردیوگرام (الکتروقلب نگاره) رسم می‏کند که در پزشکی اصطلاح ECG را برای آن بکار می‏برند. با تقسیر داده‏ های روی این کاغذ می‏توان به سلامتی یا نارسایی قلب پی برد. به رسم این منحنی ‏ها توسط دستگاه بر روی کاغذ، الکتروکاردیوگرافی (الکتروقلب نگاری) یا گرفتن نوار قلب می‏ گویند. برای رسم نوار قلب، الکترودهایی فلزی کوچکی بر روی پوست سینه افراد قرار می ‏دهند و از طریق سیم‏های رابط، فعالیت‏ های الکتریکی قلب را به دستگاه ارسال می‏کنند.

دو دسته از یاخته ‏های بدن وجود دارند که اختلاف پتانسیل بار الکتریکی در دو سوی غشای یاخته‏ای آنها به مقدار کم وجود دارد، بطوریکه اگر این اختلاف پتانسیل به هم خورد (مثل جریان برق)، پیام‏های الکتریکی تولید می‏شود. یاخته‏ های ماهیچه ‏ای و یاخته‏ های عصبی، این دو دسته یاخته هستند. یاخته ‏های ماهیچه قلبی بهنگام چرخه ضربان قلب (سیستول دهلیزها، سیستول بطن‏ها و استراحت عمومی) پیام‏های الکتریکی بسیار ضعیفی را تولید می‏کنند. این پیام‏ها به تنهایی و در تک ‏تک یاخته‏ها خیلی زیاد نیست و حتی ممکن است به این آسانی قابل ثبت نباشد ولی چون تعداد زیادی از یاخته‏ های ماهیچه ‏ای در چرخه ضربان قلب مشارکت می‏کنند ،پیام‏های الکتریکی حاصل از تک‏تک یاخته ‏ها وقتی با هم جمع می‏شوند به اندازه کافی قوی می‏شوند که بتوانند تا سطح پوست هم برسند. این پیام‏های الکتریکی توسط دستگاه الکتروکاردیوگراف بصورت منحنی ‏هایی به اسم الکتروکاردیوگرام، روی کاغذ ثبت می‏شوند و یا ممکن است روی صفحه حساس نمایشگر نشان داده شوند.

درواقع؛ منحنی‏ های الکتروکاردیوگرام بصورت تکراری ثبت می‏شوند و هر منحنی از 3 موج تشکیل یافته است:

1-     موج P: این موج، مربوط به پیام انقباض دهلیزها است و بواسطه تولید پیام الکتریکی از گره اول شبکه هادی قلب است. در واقع زمانی که گره اول (گره ضربان ‏ساز) یا گره پیشاهنگ بصورت خودکار و ذاتی پیام الکتریکی را به یاخته‏های ماهیچه‏ای دهلیزها ارسال می‏کند، همین پیام‏ها به پوست سینه هم رسیده و توسط دستگاه الکتروکاردیوگراف بصورت منحنی P ثبت می‏شود. در قله منحنی P، انقباض دهلیزها آغاز می‏شود و این نشان می‏دهد که پس از وقفه‏ای کوتاه از تولید پیام الکتریکی در گره اول ،ماهیچه دهلیزها منقبض می‏شوند. نتیجه فعالیت الکتریکی گره اول اینست که ماهیچه دهلیزها منقبض شوند. انقباض دهلیزها از قله موج P شروع می‏شود و تا فاصله نقاط R و S ادامه پیدا می‏کند.

2-     موج QRS: این موج، مربوط به پیام انقباض بطن‏ هاست و بواسطه تولید پیام الکتریکی از گره دوم شبکه هادی قلب است. در واقع پس از آنکه پیام الکتریکی از گره اول به گره دوم (گره دهلیزی بطنی) رسید بطور همزمان، این پیام به تعداد زیادی از یاخته ‏های دیواره بطن می‏رسد. قسمتی از این پیام الکتریکی به پوست سینه هم می‏رسد که بصورت موج QRS ثبت می‏شود. قبل از اینکه موج QRS کاملاً رسم شود انقباض بطن شروع می‏شود ،بطوریکه انقباض بطن‏ها از فاصله نقاط R و S شروع شده و تا اواخر موج T ادامه پیدا می‏کند.

3-     موج T: این موج، مربوط به استراحت دهلیزها و بطن‏ها است. در واقع به هنگام استراحت رفتن بطن‏ها هم، پیام الکتریکی از یاخته‏ های ماهیچه ‏ای قلب خارج می‏شود که پس از رسیدن قسمتی از این پیام به پوست سینه بصورت موج T ثبت می‏شود. قبل از ترسیم کامل موج T، استراحت عمومی قلب آغاز می‏شود. بطوریکه استراحت عمومی قلب از اواخر موج T شروع می‏شود و تا قله موج P الکتروکاردیوگرام بعدی ادامه پیدا می‏کند.

با توجه به شکل 10 همین صفحه که مربوط به منحنی قلب نگاره است صدها سؤال می‏توان مطرح کرد که مربوط به منحنی باشد.بعضی از نتیجه تحلیل‏ها راجع به این منحنی را براتون می‏نویسم :

-          ابتدای سیستول بطن‏ها (حد فاصل نقاط R و S) دریچه‏ های دو لختی و سه لختی همزمان بسته می‏شوند و صدای اول قلب شنیده می‏شود.

-          ابتدای استراحت عمومی (اواخر موج T) دریچه ‏های سینی آئورتی و ششی همزمان بسته می‏شوند و صدای دوم قلب شنیده می‏شود.

-          فاصله صدای اول و دوم قلب، 0/3 ثانیه طول می‏کشد و زمانی است که سیستول بطن‏ها انجام می‏شود.

-          فاصله صدای دوم تا صدای اول دوره کار قلبی بعدی، 0/5 ثانیه طول می‏کشد که شامل استراحت عمومی و سیستول دهلیزها (در منحنی بعدی) می‏باشد.

-          در هر دوره قلبی مدت استراحت دهلیزها 0/7ثانیه و استراحت بطن‏ها 0/5ثانیه است. شما اگر از زمان 0/8 ثانیه‏ای دوره قلبی، مدت انقباض آنها را کم کنید به این اعداد می‏رسید.

-          0/5 ثانیه از هر دوره قلبی مانعی برای خروج خون از قلب وجود دارد. یعنی 0/5 ثانیه دریچه‏های سینی آئورتی و ششی بسته است. فقط 0/3 ثانیه دریچه ‏های سینی بازند تا خون از بطن‏ها خارج شود پس 0/5=0/3-0/8 ثانیه این دریچه ‏ها بسته ‏اند تا خون از قلب خارج نشود.

همانگونه که در ابتدای مطالب راجع به قلب عرض کردم کاربرد نوار قلب فقط جنبه‏ ی تشخیصی دارد و می‏تواند نشان دهنده بعضی نارسایی ‏ها در قلب باشد. بررسی الکترو قلب نگاره از 3 نظر اهمیّت دارد: شکل، ارتفاع و فاصله منحنی ‏ها از یکدیگر. کتاب درسی بعضی از این برداشت‏های پزشکی را از منحنی الکتروقلب نگاره ذکر کرده است:

1-     افزایش ارتفاع موج QRS: همانگونه که قبلاً گفتم موج QRS بواسطه فعالیت گره دوم ثبت می‏شود و نتیجه آن انقباض بطن‏ها است ،پس اگر موج QRS افزایش ارتفاع داشته باشد یعنی میزان پیام الکتریکی زیادی از گره دوم صادر شده و ماهیچه بطنی هم قویتر منقبض می‏شود. این وضعیت می‏تواند حداقل 2 علت داشته باشد :

الف) بزرگ شدن قلب در اثر فشار خون بالای مزمن: در بعضی بیماری‏های مربوط به رگها، مجرای عبور خون در سرخرگ‏ها، تنگ می‏شود و یا در بعضی بیماری‏های مربوط به خون، غلظت خون افزایش می‏یابد، پس لازم می‏شود که خون با قدرت بیشتری وارد رگها شود و در چنین شرایطی، بار کاری قلب افزایش می‏یابد که نتیجه آن افزایش اندازه قلب است و من قبلاً توضیح دادم که علت افزایش اندازه قلب در اثر بیماری ممکن است مربوط به افزایش ماهیچه دیواره حفرات قلب باشد و یا مربوط به افزایش گنجایش داخلی خود حفرات باشد. در این مورد علت افزایش ارتفاع موج QRS مربوط به قطور شدن ماهیچه ‏های دیواره حفرات قلب است که قدر مسلم  انرژی و پیام الکتریکی قوی برای به انقباض درآوردن آنها لازم است.

ب) تنگی دریچه ‏ها: چهار دریچه قلبی در کتاب درسی اسم برده شده است. هر کدام از این دریچه‏ ها ،وظیفه عبور یکطرفه خون را از حفره‏ای به حفره‏ای دیگر و یا از حفره‏ای به سرخرگی را برعهده دارد. اگر بدلیل نارسایی در دریچه‏ها، منفذ ورودی آنها تنگ ‏تر از حالت استاندارد شود، هدایت خون دچار اختلال می‏شود. معروف‏ترین نوع تنگی دریچه قلب، تنگی دریچه میترال است. تنگی این دریچه باعث می‏شود تا خون براحتی از دهلیز چپ وارد بطن چپ نشود بنابراین ماهیچه دهلیز چپ نیروی زیادی وارد می‏کنند تا خون محتوی خود را وارد بطن‏ چپ کند. دریچه ‏ای که براحتی اجازه عبور خون را نمی‏دهد براحتی هم بسته نمی‏شود تا اجازه برگشت خون به عقب را ندهد. بنابراین ماهیچه بطنی هم نیروی زیادی وارد می‏کند تا همه خون بطنی از قلب خارج شود که نتیجه آن افزایش پیام الکتریکی حاصل از گره دوم و افزایش ارتفاع موج QRS است.

2- کاهش ارتفاع موج QRS: همانطور که قبلاً گفتم ،موج QRS نوار قلب در اثر فعالیت انقباضی و الکتریکی گره دوم رسم می‏شود. حال اگر به هر دلیلی یاخته‏های گره دوم شبکه هادی قلب نتوانند پیام الکتریکی ارسال کند ارتفاع موج QRS کاهش می‏یابد. مثلاً در سکته قلبی یا انفارکتوس( که قبلاً مفصل براتون شرح حال اونو توضیح دادم) بعضی از یاخته‏های ماهیچه قلبی در نتیجه بسته شدن سرخرگ‏های  کرونر (اِکلیلی) می‏میرند و در نتیجه نمی‏توانند منقبض شوند. اگر گره دوم هم که نوعی یاخته های ماهیچه‏ای خاص دارد درگیر این قضیه شود نخواهد توانست پیام الکتریکی تولید کند و این سبب کاهش ارتفاع موج QRS می‏شود.

2-     افزایش یا کاهش فاصله منحنی ‏ها: هر چه فاصله منحنی ‏های نوار قلب از هم بیشتر باشد، زمان دوره قلبی افزایش می‏یابد (مثلاً در فردی که قبلا در هر دقیقه، 75 بار ضربان قلب داشته ،زمان دوره قلب به بیش از 0/8 ثانیه می‏رسد) و هر چه فاصله منحنی‏ های نوار قلب از هم کمتر شود ،زمان دوره قلبی کاهش می‏یابد که اصطلاحاً می‏گویند که فرد تپش قلب گرفته است. افزایش فاصله منحنی‏ های نوار قلب (کشیده شدن منحنی‏ های نوار قلب) و کاهش فاصله آنها (جمع شدن منحنی ‏های نوار قلب) در حالت استراحت و نبود بیماری خاص هیچکدام مفید برای قلب نیستند. افزایش یا کاهش فاصله ‏های منحنی ‏های نوار قلب ممکن است علامتی از موارد زیر باشد:

الف) اشکال در بافت هادی قلب: اگر گره اول یا دوم بافت هادی قلب زودتر و یا دیرتر از حد معمول پیام الکتریکی هدایت کنند باعث تند شدن یا کند شدن ضربان‏ های قلب خواهند شد.

ب) اشکال در خونرسانی رگ‏های اِکلیلی: اگر سرخرگ‏های کرونر بدلیل مسدود شدن، نتوانند خون کافی به یاخته ‏های ماهیچه ‏ای قلب برسانند، زمان انقباض ماهیچه ‏های قلبی افزایش خواهد شد.

پ) آسیب به بافت قلب در اثر حمله قلبی: حمله قلبی معادل سکته قلبی است که قبلاً عرض کردم در اثر مسدود شدن سرخرگ‏های کرونری یا انشعابات آنها، بخشی از قلب در اثر عدم دریافت غذا و اکسیژن، مرگ غیر قابل برگشت پیدا می‏ کنند و این باعث کاهش فعالیت انقباضی ماهیچه ‏های قلبی می‏شود، بطوریکه فعالیت انقباضی قلب به کندی انجام می‏شود.