در این شکل کبد(با کیسه صفرا) ،لوزالمعده ،دوازدهه و بخشی از دیافراگم دیده میشه. حالا دونه دونه اونا رو براتون توضیح میدم .

کبد :

 کَبَد  کلمه ای عربی به معنی بزرگی شکم و دشواری بوده،برای اینکه هم حجم زیادی از شکم را اشکال می کند و هم کارهای حیاتی و  متنوعی بر عهده دارد. کبد یکی از مهمترین اندام ‏های گوارشی است بطوریکه ترشحات برون ‏ریز آن به اسم صفرا به دوازدهه راه پیدا می‏کند. کبد(که عامیانه، جگر سیاه نامیده می‏شود) به وزن تقریبی 1/5 کیلوگرم در انسان بالغ ،در سمت راست بدن، تقریباً در زیر دنده ‏ها قرار گرفته است و از 2 قسمت (بزرگ و کوچک) متصل بهم تشکیل یافته است. کیسه صفرا که محتوی ماده صفرا است در زیر قسمت بزرگ آن واقع است. کبد در زیر یک ماهیچه پرده مانند ضخیم به اسم دیافراگم قرار گرفته است بطوریکه بخشی از دیافراگم وارد فاصله قسمت بزرگ و کوچک کبد شده ولی هیچگاه ارتباط آندو را قطع نمی‏کند

نکات مربوط به کبد:

1. بزرگترین غده ی بدن است (دو لوب اصلی  ، چپ و راست دارد)و مانند پانکراس بخش برون ریز(ترشح صفرا )و درون ریز(هورمون اریتروپویتین)دارد .
2. پروتئین های پروترومبین، فیبرینوژن ،آلبومین و پروتئین های مکمل  توسط کبد ساخته شده و به خون می ریزند.
3. تنظیم میزا ن قند خون(گلوکز)توسط آنزیم های شبکه آندوپلاسمی صاف سلول های کبدی انجام می شود.
4. مواد سمی بدن توسط کبد حنثی می شوند.
5. کبد ،صفرا می سازد.
6. کبد از دو منبع خوني تغذيه مي شود: شريان کبدي، که يک سوم خون کبد را تامين مي‌کند و از آئورت منشا مي‌گيرد، و وريد باب که دو سوم خون کبد را تامين مي‌کند و خون گرفته شده از لوله ي گوارش را به آن مي‌رساند.
7. نمک‌هاي صفراوي براي هضم و جذب چربي ها  و  ويتامين‌هاي محلول در چربي استفاده مي‌شوند .

        8.بيش از 500 عمل مختلف را انجام مي‌دهد.

کارهاي اصلي کبد عبارت‌اند از:

-    متابوليسم کربوهيدرات، پروتئين و چربي

-     ذخيره و فعال کردن ويتامين‌ها و مواد معدني

-      تبديل آمونياک به اوره

-     متابوليسم استروئيدها

-     سم زدایی

کیسه صفرا:

کیسه صفرا بصورت یک جسم گلابی شکل نشون داده شده بطوریکه منفذ خروج مایع صفرا در قسمت بالای اون قرار داره، ولی نشون نداده که چگونه صفرای ساخته شده توسط یاخته ‏های کبدی وارد کیسه صفرا می‏شود. در واقع صفر ا از طریق مجرای کیسه‏ای به کیسه صفرا وارد می‏شود. اتصال کیسه صفرا به دوازدهه توسط مجرای صفرا می‏باشد ولی این اتصال مستقل نیست بطوریکه مجرای صفرا در محل ورود به دوازدهه با یکی از مجاری بزرگ لوزالمعده همراه شده و مشترکاً وارد دوازدهه می‏شوند.

توضیح کوتاه این شکل نشون میده که یاخته ‏های کبدی ، صفرا را ابتدا وارد مجراهای صفراوی کرده و سپس آن مجاری، صفرا را به یک مجرای مشترک می‏ریزن که من در اینجا به اون مجرای مشترک، مجرای کیسه ‏ای گفتم. صفرا در کیسه صفرا ذخیره شده و با فاصله کمی پس از ورود کیموس به دوازدهه، کیسه صفرا منقبض شده و صفرای درون آن از طریق مجرای مشترک به دوازدهه راه می‏یابد.

صفرا یا زرد آب، مایع سبز- زرد رنگ است که توسط گروهی از یاخته‏ های کبدی ساخته شده ودر کیسه صفرا ذخیره می‏شود. صفرا هیچ نوع آنزیمی ندارد پس در گوارش مستقیم غذا نقشی ندارد (هرچند شرایط مفید برای گوارش شیمیایی لیپیدها را فراهم می‏کند).

ترکیبات صفرا عبارتست از:

1-     نمک‏های صفراوی: این نمک‏ها مثل صابون عمل می‏کنند بطوریکه باعث امولسیون شدن لیپیدها می‏شوند، یعنی باعث پراکنده شدن قطرات ریز چربی در حلال آب می‏شوند تا آنزیم‏های گوارشی لیپیدها (با نام کلی لیپازها) بتوانند با لیپیدهای غذا بطور مستقیم ارتباط فیزیکی پیدا کنن.

2-     بیکربنات (^-HCO₃): این یون باعث قلیایی شدن صفرا (8/6-7/6 = PH) می‏شود بطوریکه به خنثی شدن خاصیت اسیدی کیموس وارد شده به دوازدهه کمک می‏کند.

3-     کلسترول: مقداری از کلسترول اضافی بدن از همین طریق از بدن دفع می‏شود. یادمون باشه که کبد در متابولیسم کلسترول بدن، نقش بسیار کلیدی دارد.

4-     لسیتین: فسفولیپیدی که به امولسیون شدن چربی‏ها کمک می‏کند.

5-     بیلی‏ روبین: از رنگدانه‏های صفرا بوده و همین باعث رنگ سبز متمایل به زرد آن می‏شود. بیلی‏روبین از تجزیه هموگلوبین گویچه ‏های قرمز بوجود می‏آید. در واقع هِم بدون آهن هموگلوبین منشأ بیلی ‏روبین است. درشت‏خوارها (ماکروفاژها‏)‏ی کبدی باعث تجزیه هموگلوبین می‏شوند.

وظیفه کبد در ارتباط با دستگاه گوارش را میشه با توجه به ترکیبات سازنده صفرا مشخص کرد که عبارتند از:

الف) حضور نمک‏های صفراوی و لسیتین، باعث امولسیون شدن لیپیدهای رژیم غذایی می‏شود.

ب) بیکربنات صفرا، به خنثی‏سازی خاصیت اسیدی کیموس وارد شده به دوازدهه کمک می‏کند.

ج) دفع مقداری از کلسترول اضافی بدن و همه ماده دفعی حاصل از تخریب گویچه‏ های قرمز (بصورت بیلی‏روبین).

نکات مربوط به خود ماده صفرا عبارتست از:

1. رنگ سبز  و خاصیت قلیایی دارد و توسط سلول­های کبدی ساخته شده و در کیسه صفرا تغلیظ و ذخیره می­شود. این خاصیت بخشی از خاصیت اسیدی کیموس معدی را خنثی کرده تا آنزیم­های پانکراس فعال شوند.

2. در صفرا، نمک­ها ی معدنی(مانند کلسیم)، رنگ­ها ی صفراوی (بیلی روبین و بیلی وردین)، لیستین (نوعی لیپید) ،آب و  کلسترول وجود دارد.

نکته : در صفرا دو نوع لیپید(لیستین و کلسترول) وجود دارد.

3.در صفرا ،مایع صفرا تغلیظ می شود.

4. نمک­های صفراوی باعث افزایش حرکات کرمی روده باریک می­شوند.

5. رنگ­های صفراوی (که از تجزیه هموگلوبین یاخته های خونی قرمز مرده بوجود می­آیند) پس از جذب روده­ای وارد خون شده و از طریق ادرار دفع می­شود و رنگ آنرا زرد می­کند و بخشی دیگر در اثر تغییر، مدفوع را قهوه­ای رنگ می­کند.

6. اگر کلسترول صفرا در کیسه یا مجرای صفراوی رسوب کند سنگ کیسه­ ی صفرا بوجود می­آید.

7. عوارض سنگ کیسه­ ی صفرا:

الف – هضم چربی­ها دچار اختلال می­شود چرا که از وظایف املاح صفرا، امولسیون کردن چربی­ها (پراکنده شدن ذرات چربی در آب) می­باشد تا لیپاز لوزالمعده به راحتی چربی­ها را هیدرولیز کند، بنابراین مدفوع، چرب است.

ب – رنگ­های صفراوی وارد خون شده و باعث زرد رنگ شدن صلبیه چشم، ناخن و رنگ پوست می­شود (زردی یا یرقان).

8.صفرای کبد بواسطه داشتن نمک ها باعث تبدیل چربی های درشت به چربی های ریز می شود و بنابراین بدن برای جذب ویتامین های محلول در چربی  نیازمند صفرا است.

نقش صفرای کبد در این ارتباط عبارت است از:

ü      افزایش بازجذب کلسیم از روده با افزایش جذب روده ای ویتامین D (و غیر مستقیم کمک به انعقاد خون)

ü      افزایش بازجذب ویتامین K (و غیر مستقیم کمک به انعقاد خون)

9.موقعیت کیسه ی صفرا بالاتر از معده و پانکراس است.

لوزالمعده (پانکراس):

در این شکل لوزالمعده (لوز در لغت یعنی بادام)  به مانند یه چکش نشون داده شده که قاعده آن بطرف دوازدهه و رأس آن به طرف معده است، بطوریکه در متن گفته اندام لوز‏المعده در زیر و موازی با معده قرار دارد. لوزالمعده یک اندام مختلط است، یعنی 2 کاره هست، هم نقش غده درون‏ریز دارد و هم نقش غده برون‏ریز:

1-     نقش درون‏ریزی غده لوزالمعده: هورمون‏های انسولین و گلوکاگون از بخش‏هایی از آن به اسم جزایر لانگرهانس به خون می ریزد.

2-     نقش برون ریزی غده لوزالمعده: یاخته‏هایی در لابلای جزایر لانگرهانس قرار دارند و موادی را از خود به مجرای مشترکی می‏ریزند که نهایتاً به دوازدهه راه پیدا می‏کنند.این ترکیبات عبارتست از:

الف) بی‏کربنات: باعث خنثی شدن خاصیت اسیدی کیموس معده وارد شده به دوازدهه می‏شود.

ب) آنزیم‏های گوارشی: این آنزیم‏ها، برای گوارش شیمیایی مولکول‏های زیستی غذا لازمند ،بطوریکه باعث تبدیل بسپارها (پلیمرها) به تکپارها (مونومرها یا همون واحدهای سازنده بسپارها) می‏شوند. سه نوع آنزیم گوارشی مهم لوزالمعده، مطرح شده در متن کتاب درسی عبارتست از:

.a پروتئازها: وظیفه تبدیل پروتئین‏های غذا به آمینواسیدها را برعهده دارند. این آنزیم‏ها، بصورت غیر فعال به دوازدهه ترشح می‏شوند، زیرا بقدری قوی هستند که اگر در لوزالمعده فعال شوند ممکن است خود لوزالمعده را تجزیه کنند. از مهمترین پروتئازهای لوزالمعده میشه به تریپسین غیر فعال اشاره کرد که پس از فعال شدن، هم باعث هیدرولیز پروتئین‏ها می‏شود و هم پروتئازهای دیگر را فعال می‏کند.

.b لیپازها: باعث گوارش شیمیایی لیپید (چربی)ها شده و آنرا به گلیسرول و اسیدهای چرب تبدیل می‏کند.

.c آمیلاز: باعث گوارش شیمیایی کربوهیدرات نشاسته شده و آنرا به یک مولکول دی‏ساکارید و مولکول درشتی شامل 9-3 مولکول گلوکز تبدیل می‏کند. آمیلاز علاوه بر تولید در لوزالمعده در غده بزاقی دهان هم تولید می‏شود.

دوازدهه :

بخش اول روده باریک، دوازدهه نامیده می‏شود و محل حضور ترکیبات ترشحی لوزالمعده و کبد به مجرای درون آن است. تا جاییکه من می‏دونم اولین بار این واژه توسط بوعلی سینا تحت عنوان اثنی عشر در کتاب قانون در طب استفاده شده، زیرا طول آن در افراد مختلف به اندازه عرض دوازده انگشت دستش بوده و امروزه در زبان لاتین هم بهش دئودونوم (به معنی دوازدهه) میگن. دوازدهه به شکل حرف C انگلیسی میمونه و مثل یک رمپ میمونه که داره مسیر حرکت کیموس معده را وارد گردنه‏های پر پیچ و خم می‏کنه .

مجرای داخل دوازدهه، علاوه بر اینکه مایع صفرا را از کبد و آنزیم‏های گوارشی مختلف را از لوزالمعده دریافت می‏کند، شیره روده را هم از یاخته‏های پوششی مخاط خود دریافت می‏کند.

پرده دیافراگم(Diaphragm)  :

من وقتی اولین بار این کلمه رو شنیدم یاد سوراخ دیافراگم دوربین عکاسی افتادم. علت این نامگذاری مربوط به عبور سرخرگ آئورت ،مری و بزرگ سیاهرگ زیرین از وسط آنست.دیافراگم پرده‌ای متشکل از ماهیچه مخطط و ارادی داخلی بدن است که به دنده‌های انتهایی و مهره‌ها می‌چسبد و قفسه سینه را از محوطه شکم جدا می‌کند. در فارسی به دیافراگم،  میان‌بند هم گفته‌اند. انقباض این ماهیچه نقش مهمی در انجام غیرارادی تنفس دارد. این ماهیچه سینه را از شکم جدا می‌سازد و در قسمت مرکزی خود ساختاری وتری‌ شکل به خود می‌گیرد

و حالا بریم سراغ سوالات کنکور چن سال اخیر درباره این مبحث:

سوال 1 -در فرد مبتلا به سنگ کیسه­ی صفرا، .......... (کنکور سراسری خارج از کشور 93)

1) بخشی از مواد رنگین صفرا به خون وارد می­شود.

2) میزان دفع لیپیدها از طریق روده کاهش می­یابد.

3) ترشح آنزیم­های هضم کننده­ی چربی­ها متوقف می­شود.

4) میزان تری گلیسریدها در مویرگ­های لنفی روده، افزایش می­یابد.

جواب سوال 1- گزینه  1 درست است .  رسوب کلسترول در کیسه ی صفرا یا مجاری خروج آن، سنگ های صفرا را ایجاد می کند که در این صورت، ممکن است رنگ های صفرا به خون بیمار مبتلا به سنگ صفرا وارد شده و باعث بیماری یرقان یا زردی شود.

تشریح  سایر گزینه ها:

2 و 4) همان طور که می دانید، یکی از اعمال صفرا این است که پس از ورود به روده باعث پراکنده ذرات ریز چربی در آب و ایجاد یک امولسیون پایدار می شود و اثر لیپاز پانکراس را بر آن ها آسان تر می کند، بنابراین در اثر کاهش ترشح صفرا (مثلاً در فرد مبتلا به سنگ کلیه ی صفرا)، میزان جذب چربی ها (تری گلیسریدها) کاهش یافته و در نتیجه میزان تری گلیسریدها در مویرگ های لنفی روده کاهش می یابد و بر میزان دفع لیپیدها از طریق روده افزوده می شود.

3) توجه داشته باشید که در فرد مبتلا به سنگ کیسه ی صفرا میزان ترشح صفرا کاهش می یابد، ولی ترشح لیپاز (آنزیم هضم کننده ی لیپدها) کاهش پیدا نمی کند، فقط چون از میزان ترشح صفرا کم شده است، لیپاز پانکراس، به سختی بر لیپیدها اثر می کند و در نتیجه مقادیر کم تری چربی، هضم و در نتیجه جذب می شود.

سوال 2- کدام گزینه عبارت زیر را به نادرستی تکمیل می نماید؟(کنکور سراسری 93)

در فرد مبتلا  به سنگ کیسه صفرا  بخشی از.......

الف)مواد رنگین  صفرا  به خون  وارد میشود.

 ب)تری گلیسیرید ها، از طریق روده دفع می گردد.

ج)ترکیبات  صفرا  حین  غلیظ  شدن رسوب می نماید.       

د)چربی ها  به مویرگ های خونی  دیواره ی روده وارد میشوند.

جواب سوال 2-                                                                                                                                               

گزینه د مد نظر است است.در روده ی انسان ،چربی ها نمیتوانند جذب مویرگ  خونی شوند بلکه از طریق مویرگ لنفی جذب میشوند  زیرا  در اطراف مویرگ های خونی لایه ای از جنس پلی ساکارید وجود دارد که مانع نفوذ چربی ها میشود  .فارغ از اینکه شخص ،مبتلا به سنگ کیسه صفرا باشد یا نباشد چربی ها  وارد مویرگ های خونی دیواره ی روده نمیشوند (یک دام آموزشی).

تشریح سایر گزینه ها:

الف)در افرادی که سنگ صفرا دارند ،رنگ های صفراوی بیلی روبین و بیلی وردین می توانند وارد خون شوند که باعث بیماری یرقان می شود.

ب)برای تسهیل در عمل لیپاز  پانکراس ،ورود صفرا به دوازدهه ضروری است و به دلیل عدم ورود بیلی روبین وبیلی وردین  به دوازدهه در مبتلایان  به سنگ صفرا ،چربی بدون گوارش دفع میشود(از جمله تری گلیسیرید ها).

ج)در صفرا ،کلسترول وجود داردکه کبد آنرا میسازد  و در کیسه صفرا ،صفرا غلیظ میشود. به دلیل رسوب کلسترول در مجاری صفراوی  و یا در درون خود کیسه ی صفرا ،سنگ صفرا ایجاد میشود.

سوال 3- به طور معمول، کبد انسان در ............. ناتوان است.

(کنکور سراسری خارج از کشور 92)

1) تولید استروئیدها

2) افزایش هماتوکریت خون

3) خنثی نمودن اثرات سوء بعضی باکتری­ها

4) استفاده از بقایای اریتروسیت­های مسن

جواب سوال 3-

 گزینه  3درست است . ماکروفاژهای مستقر در کبد و سایر عوامل ایمنی موجود در کبد، می­توانند باعث خنثی شدن اثرات سوء عده ­ای از باکتری­ها شوند و در خنثی نمودن اثرات سوء بعضی باکتری­ها نیز ناتوان هستند. به عبارتی عوامل ایمنی موجود در کبد، توانایی خنثی کردن اثرات سوء همه­ ی باکتری­ها را ندارند.

تشریح سایر گزینه ­ها:

1) در انسان، کلسترول مربوط به غشای سلولی (نوعی استروئید)، توسط شبکه­ی آندوپلاسمی صاف سلول­های کبدی می­تواند تولید شود.

2) سلول­های کبدی انسان، با تولید و ترشح هورمون اریتروپویتین، باعث افزایش تولید گلبول قرمز و افزایش هماتوکریت خون می­شوند.

4) در کبد، می­تواند اریتروسیت­های مسن آسیب ببینند و از بین بروند. هموگلوبین آزاد شده از این اریتروسیت­ ها، به وسیله­ی ماکروفاژها تجزیه می­شود و آهن آن، بار دیگر به مغز استخوان انتقال می­یابد و برای ساخته شدن گلبول­های جدید به کار می­رود. پلوبین نیز وارد چرخه­های متابولیکی پروتئین­ها می­شود. در کبد، بیلی­روبین که ماده­ی اصلی رنگی صفرا است، به وسیله­ی ماکروفاژها از تجزیه ­ی هموگلوبین به وجود می­آید.

سوال 4-چند مورد درباره همة آنزیم های موجود در روده باریک انسان، نادرست است؟

(کنکور سراسری 94 خارج از کشور)

الف- همواره به صورت غیرفعال، ترشح می شوند.

ب- هم زمان با ترشحات صفرا به ابتدای دوازدهه، وارد می گردند.

ج-در سلول هایی با فضاهای بین سلولی اندک، تولید می گردند.

د- با مصرف انرژی توسط غشاء سلول سازندة خود، خارج می شوند.

1) 1                         2) 2                                  3) 3                         4) 4

جواب سوال 4-

گزینه  3درست است .  تشریح موارد :

الف) آنزیم های گوارشی موجود در روده باریک 2 منشأ دارند: اa) غدد برون ریز و پانکراس b) سلول های کنده شده از دیواره روده باریک .فقط بعضی از آنزیم های گوارشی پانکراس (پروتئازها) در ابتدا غیرفعال ترشح می شوند، در حالیکه آنزیم های سلول کنده شده دیواره روده باریک از اول فعالند. کلمه ترشح برای سلول روده باریک مناسب نیست و بهتر بود از فعل آزاد میشوند استفاده می کرد. پس مورد نادرستی است .

ب) آنزیم های سلول های کنده شده دیواره روده باریک مستقل از صفرا  و پس از آن به دوازدهه می ریزند .

نکته :  آنزیم های گوارشی پانکراس همراه با صفرا از طریق مجرای مشترک وارد دوازدهه می شوند.

پس مورد نادرستی است .

ج) منشأ آنزیم های روده باریک انسان از غدد برون ریز پانکراس (نوعی بافت پوششی) و یا سلول های کنده شده دیواره روده باریک (نوعی بافت پوششی) است.پس تمام آنزیم های خارج شده از سلول ها از بافت پوششی منشأ می گیرند و در بافت پوششی هم، فضای بین سلولی اندک وجود دارد. پس مورد درستی است .

نکته  : سلول‏های کنده شده روده باریک، مرده اند.

د) آنزیم های گوارشی پانکراس با اگزوسیتوز (فعال و با صرف انرژی) آزاد می شوند ولی آنزیم های سلول های کنده شده دیواره روده باریک بدون مصرف انرژی رها می شوند، چون این سلول ها مرده اند.پس مورد نادرستی است .

سوال 5-کدام عبارت، درباره ی همة آنزیم های موجود در روده ی باریک انسان درست است؟(کنکور سراسری 94)

1)     ابتدا به صورت مولکول هایی غیرفعال ترشح می شوند.

2)     همراه با ترشحات صفرا به ابتدای دوازدهه وارد می گردند.

3)     تنها با صرف انرژی توسط سلول های سازنده ی خود، آزاد می گردند.

4)     توسط سلول هایی با فضاهای بین سلولی اندک، تولید می شوند.

جواب سوال 5-

گزینه 4 درست است. منشأ آنزیم های روده باریک انسان از غدد برون ریز پانکراس (نوعی بافت پوششی) و یا سلول های کنده شده دیواره روده باریک (نوعی بافت پوششی) است.پس تمام آنزیم های خارج شده از سلول ها از بافت پوششی منشأ می گیرند و در بافت پوششی هم، فضای بین سلولی اندک وجود دارد.

نکته  : سلول‏ های کنده شده روده باریک، مرده اند.

تشریح سایر گزینه ها:

گزینه 1) آنزیم های گوارشی موجود در روده باریک 2 منشأ دارند: a) غدد برون ریز و پانکراس  b) سلول های کنده شده از دیواره روده باریک .فقط بعضی از آنزیم های گوارشی پانکراس (پروتئازها) در ابتدا غیرفعال ترشح می شوند، در حالیکه آنزیم های سلول کنده شده دیواره روده باریک از اول فعالند. کلمه ترشح برای سلول روده باریک مناسب نیست و بهتر بود از فعل آزاد میشوند استفاده می کرد.

گزینه 2) آنزیم های سلول های کنده شده دیواره روده باریک مستقل از صفرا به دوازدهه می ریزند ولی آنزیم های گوارشی پانکراس همراه با صفرا از طریق مجرای مشترک وارد دوازدهه می شوند.

گزینه 3) آنزیم های گوارشی پانکراس با اگزوسیتوز (فعال و با صرف انرژی) آزاد می شوند ولی آنزیم های سلول های کنده شده دیواره روده باریک بدون مصرف انرژی رها می شوند، چون این سلول ها مرده اند.